भारतकोश
बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Brihadaranyaka Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished1,402 पृष्ठ

पृष्ठ 968, कुल 1402 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 968
९५४बृहदारण्यकोपनिषद्[ अध्याय ४

| वा एष एतस्मिन् स्वप्ने’ ‘स वा एष एतस्मिन् बुद्धान्ते’ इत्येताभ्यां कण्डिकाभ्यामसङ्गतैव प्रतिपादिता; यस्माद् बुद्धान्ते कृतेन स्वप्नान्तं गतः सम्प्रसन्नोऽसम्बद्धो भवति स्तैन्यादिकार्यादर्शनात्, तस्मात् त्रिष्वपि स्थानेषु स्वतःऽसङ्ग एवायम्; अतोऽमृतः स्थानत्रयधर्मविलक्षणः। | यह पुरुष इस स्वप्नावस्थामें’ ‘वह यह पुरुष इस जागरित-अवस्थामें इत्यादि इन दोनों कण्डिकाओंद्वारा आत्माकी असङ्गताका ही प्रतिपादन किया गया है, क्योंकि स्वप्नावस्थामें जाकर सम्यक् प्रकारसे प्रसादको प्राप्त हुआ यह पुरुष जागरितस्थानमें किये हुए कर्मसे सम्बद्ध नहीं होता, कारण, उस समय इसके चोरी आदि कार्य नहीं देखे जाते; अतः तीनों स्थानोंमें यह स्वयं असङ्ग ही है; इसलिये यह अमृत और तीनों स्थानोंके धर्मोंसे विलक्षण है। | | प्रतियोन्याद्रवति स्वप्नान्तायैव, सम्प्रसादायेत्यर्थः--दर्शनवृत्तेः स्वप्नस्य स्वप्नशब्देनाभिधानदर्शनात्, अन्तशब्देन च विशेषणोपपत्तेः; ‘एतस्मा अन्ताय धावति’ इति च सुषुप्तं दर्शयिष्यति। | यह ‘प्रतियोनि’—यथास्थान स्वप्नान्त यानी सम्प्रसादके प्रति ही लौट आता है, दर्शनवृत्ति स्वप्नका ‘स्वप्न’ शब्दसे उल्लेख देखा गया है, अतः ‘अन्त’ शब्दसे उसके विशेषणकी उपपत्ति होती है; ‘एतस्मा अन्ताय धावति’ इस वाक्यसे (वाक्यके ‘अन्ताय’ पदसे) श्रुति सुषुप्तको प्रदर्शित करेगी। | | यदि पुनरेवमुच्यते—‘स्वप्नान्ते रत्वा चरित्वा’ ‘एतावुभावन्तावनुसंचरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च’इति दर्शनात्, ‘स्वप्नान्तायैव’ इत्यत्रापि दर्शनवृत्तिरेव | और यदि ऐसा कहा जाय कि ‘स्वप्नान्ते रत्वा चरित्वा’ और ‘एतावुभावन्तावनुसंचरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च’ ऐसा देखे जानेके कारण ‘स्वप्नान्तायैव’इस प्रयोगमें भी दर्शन- |