बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

160 बृहत्संहितायाम् [Adh. XIV. Sl. 1-4 The following remarks of Dr. H. Kern on the subject will also be of interest : "The word Kurma is the specific Sanskrit form of a word once common to all Indo-European tongues, viz, Kurma, Lat. culmus, Teuton. holm, etc. It does not originally denote the 'tortoise' itself, but its back, for the proper meaning is "mound, buckle, half-globe, holm" Even in Sanskrit, in such compounds as Kurmonnata, the word signifies the form of the back of the tortoise. At the time when the word Kurma Vibhaga became current, Kurma was taken in its proper sense. Yet in later times, they wholly mistook the meaning and made an absurd drawing, representing a tortoise, as if Kurma could denote a level ! The rendering by 'Globe' is not wholly exact, since properly only a half-globe, a holm is supposed to be raised above the waters." नक्षत्रत्रयवर्गैराग्नेयाद्यैर्व्यवस्थितैर्नवधा । भारतवर्षे मध्यप्रागादिविभाजिता देशाः ॥१॥ Sloka 1—To the nine triads of stars commencing from Krittika belong the nine regions of the earth having Bharata Varsha as its centre and proceeding thence to the East, South-east, etc. तथा च गर्गः । कृत्तिकाद्यैस्त्रिनक्षत्रैर्भवर्गैर्नवभिः क्षितिः । कल्पिता मध्यदेशादौ प्रागादिक्रमयोगतः ॥ कृत्तिकाद्यास्त्रिनक्षत्रो मध्यदेशे गणो यदा । पापै्ररुपहतो हन्ति मध्यदेशाखिलांस्तदा ॥ रौद्राधिको हन्ति पूर्वां सर्पाद्यः पूर्वदक्षिणाम् । आर्यम्णाद्यस्तथा याम्यां स्वात्याद्यो दक्षिणापराम् ॥ ज्येष्ठाद्यः पश्चिमामाशां वैश्वाद्यश्चापरोत्तराम् । वारुण्याद्यो हन्ति सौम्यां पौष्णाद्यः शूलिनो दिशम् ॥ भद्रारिमेदमाण्डव्यसाल्वनीपोज्जिहानसंख्याताः । मरुवत्सघोषयामुनसारस्वत मत्स्यमाध्यमिकाः ॥२॥ माथुरकोपज्योतिषधर्मारण्यानि शूरसेनाश्च । गौरग्रीवोद्देहिकपाण्डुगुडाश्वत्थपाञ्चालाः ॥३॥ साकेतकङ्ककुरुकालकोटिक्कुकुराश्च पारियात्रनगः । औदुम्बरकापिष्ठलगजाह्वयाश्चेति मध्यमिदम् ॥४॥