बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

50 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. Sl. 18-23 भष्टम्यां परिवेषः स्यात्तैले जल गते यदा । प्रसारिते विजानीयाद्यतः खण्डस्ततस्तमः ॥ अवनत्यार्के ग्रासो दिग्ज्ञेया वलनयाऽवनत्या च । तिथ्यवसानाच्छेला करणे कथितानि तानि मया ॥१८॥ Sloka 18.—The magnitude of the Sun's eclipse is to be determined by the Moon's deflection (parallax). The direction in which the eclipse commences has to be found out through the deflection and angles of the Moon known as अयनवलन and अक्षवलन (Ayanavalana and Aksha- valana). The actual time of the eclipse has to be found out by noting the exact time of conjunction of the Sun and the Moon. These have been described in detail in my astronomical work Pancha Siddhantika. षण्मासोत्तरवृद्ध्या पर्वेशाः सप्त देवताः क्रमशः । ब्रह्मशशीन्द्रकुबेरा वरुणाग्नियमाश्च विज्ञेयाः ॥१९॥ Sloka 19.—The following seven deities are in their order the lords of the successive six-month-periods since creation. Brahma, the Moon, Indra, Kubera, Varuna, Agni and Yama. ब्राह्मे द्विजपशुवृद्धिः क्षेमारोग्यानि सस्यसम्पच्च । तद्वत्सौम्ये तस्मिन् पीडा विदुषामवृष्टिश्च ॥२०॥ ऐन्द्रे भूपविरोधः शारदसस्यक्षयो न च क्षेमम् । कौबेरेऽर्थपतीनामर्थविनाशः सुभिक्षं च ॥२१॥ वारुणमवनीशाशुभमन्येषां क्षेमसस्यवृद्धिकरम् । आग्नेयं मित्राख्यं सस्यारोग्याभयाम्बुकरम् ॥२२॥ याम्यां करोत्यवृष्टिं दुर्भिक्षं सङ्क्षयं च सस्यानाम् । यदतः परं तदशुभं क्षुन्मारारुग्प्रदं पर्व ॥२३॥