चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

500 చక్రదత్త—౫౭. నాసారోగాధికారము.

సైంధవలవణము వాకుడుచెక్క మునగ నల్లతులసి వీటిని ఆవుమూత్రముతో కలిపి తైలమునుపోసి పక్వము చేసి నస్యమిచ్చిన పూతీనాసలు నశించును. కొడిశెపాలవిత్తులు ఇంగువ మిరియములు లక్క మోచరసము కోష్ఠు పిప్పళ్లు మునగచెక్క వాయువిడంగములు వీటితో నవపీడనము (పట్టు) చేయుట హితకరము. ఈయౌషధములనే ఆవుపంచితముతో నూరి ఆవనూనెతో ఉడుక బెట్టి నస్యవిధిఁ జేసినను పీనస మున్నగు రోగములు నశించును. నాసాపాకరోగములందు పిత్తనాశకమగు చికిత్సను చేయవలయును. రక్తమును వెడలింపవలయును. పాలుగలచెట్టుల బెరడు నీటితో తడుపవలయును. నేతిని పైని రాయవలయును. రక్తపిత్తమును నశింపజేసెడి కషాయములనుగాని నస్యములనుగాని యిచ్చుట నాసాపాకరోగమునందు హితకరము. శొంఠి కోష్ఠు పిప్పళ్లు మామిడిచెక్క ద్రాక్ష వీటితోచేసిన కల్కమునందుకాని కషాయమునందుగాని సిద్ధముచేసిన తైలమును లేక నేతిని నస్యముగా నుపయోగించుటవలన తుమ్ములు మున్నగునవి నిలిచిపోవును. పిత్తజమగు నాసాప్రకోపమునకు పూర్తిగా మధురమును శీతలము నగు చికిత్సను చేయవలయును. నాసానాహరోగమునకు పొగవేయుట యుక్తము. శిరోవస్తిని చేయింపవలయును.

వాతకములగు నాసారోగములకు ఘృతపానాదులు.

శ్లో. వాతికేతు ప్రతిశ్యాయే పిబేత్సర్పి ర్యథాక్రమం, పంచభిర్లవణై స్సిద్ధం ప్రథమేన గణేన చ. 13.
నస్యాదిషు విధిం కృత్స్నమవేక్ష్యే తార్దితేరితం, పిత్తరక్తోత్థయోః పేయం సర్పిర్మధురకై శ్శృతం. 14.
పరీషేకా నృదేహాంశ్చ కుర్యాదపి చ శీతలాన్, కఫజే సర్పిరాస్నిగ్ధం తిలమాషవిపక్వయా. 15.
యవాగ్వా వామయిత్వా వా కఫఘ్నం క్రమమాచరేత్, దార్వీంగుదీనికుంభైశ్చ క్రిమిహృత్యసుర సేనవా. 16.
వర్తయో౭త్ర కృతా యోజ్యా ధూమపానైర్యథావిధి, అథవాసఘృతాన్ సక్తూన్ కృత్వామల్లిక సంపుటే. 17.
నవప్రతిశ్యాయవతాంధూమం వైద్యః ప్రయోజయేత్, యః పిబతి శయనకాలే శయనారూఢం సుశీతలం మహ్యం. 18.
సలిలంపీనసయుక్తః సముచ్యతేతేన రోగేణ, పుటపత్రం జయంపత్రం సింధు తైలసమన్వితం. 19.
ప్రతిశ్యాయేషుసర్వేషు శీలితం పరమౌషధం. సోషణం గుడసంయుక్తం స్నిగ్ధదధ్యమ్లభోజనం. 20.
నవప్రతిశ్యాయహరం విశేషాత్కఫపాచనం, ప్రతిశ్యాయేన వేశ్మస్తోయూష