चरक संहिता (प्रथम भाग: सूत्र, निदान, विमान, शारीर व इन्द्रिय स्थान)
Charaka Samhita Part 1 with Hindi Translation
महर्षि चरक व अग्निवेश द्वारा
स्रोत: चौखम्बा विद्याभवन · चौखम्बा विद्याभवन (उद्गम)
पृष्ठ 382, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें३६४ चरकसंहिता [ अ० २७ रक्तपित्तकफोक्लेदि शुक्तं वातानुलोमनम् ॥ २८२ ॥ कन्दमूलफलाद्यं च तद्वद्विद्यात्सवासुतम् । शिण्डाकी* चाऽऽसुतं चान्यत् कालाम्लं रोचनं लघु । विद्याद्वर्गं कृतान्नानामेकाऽशतं भिषक् ॥ २८३ ॥ शुक्त (चुक्र)—शुद्ध पात्र में गुड़, शहद, कांजी सहित मस्तु डालकर धान के ढेर में तीन शत रखने से शुक्त या चुक्र तैयार होता है । वह रक्त- पित्तनाशक, कफ को पतला करने वाला, वायु का अनुलोमक होता है । शुक्त में कन्द, मूल फल आदि डाले गये हों तो इसको 'आसुत' कहते हैं । शिण्डाकी (सिरके में काला जीरा आदि डालने से ), आसुत, कालाम्ल (देर तक रखने से जो अम्ल बन गया हो, अम्ल डालने से नहीं) वह रोचक और लघु होता है । इस ग्यारहवें कृतान्नवर्ग का वैद्य अवश्य ज्ञान करे ॥ २८२-२८३ ॥ इति कृतान्नवर्गः । अथाऽऽहारयोगिवर्गः । कषायानुरसं स्वादु सूक्ष्ममुष्णं व्यवायि च । पित्तलं बद्धविण्मूत्रं न च श्लेष्माभिवर्धनम् ॥ २८४ ॥ वातघ्नेषूत्तमं बल्यं त्वच्यं मेधाग्निवर्धनम् । तैलं संयोगसंस्कारात्सर्वरोगापहं मतम् ॥ २८५ ॥ तैलप्रयोगादजरा निर्विकारा जिताश्रमाः । आसन्नतिबलाः संख्ये दैत्याधिपतयः पुरा ॥ २८६ ॥ ऐरण्डतैलं मधुरं गुरु श्लेष्माभिवर्धनम् । वातासृग्गुल्म-हृद्रोग-जीर्ण-ज्वर-हरं परम् । कटूष्णं सार्षपं तैलं रक्तपित्तप्रदूषणम् । कफशुकानिलहरं कण्डूकोठविनाशनम् ॥ २८८ ॥ पियालतैलं मधुरं गुरु श्लेष्माभिवर्धनम् । हितमिच्छन्ति नात्यौष्ण्यात्संयोगे वातपित्तयोः ॥ २८९ ॥ सातस्यं मधुराम्लं तु विपाके कटुकं तथा । उष्णवीर्यं हितं वाते रक्तपित्तप्रकोपणम् ॥ २९० ॥ कुसुम्भतैलमुष्णं च विपाके कटुकं गुरु । विदाहि च विशेषेण सर्वरोगप्रकोपणम् ॥ २९१ ॥
- षाण्डाकी इति च पाठः ।