चरक संहिता (द्वितीय भाग: चिकित्सा, कल्प व सिद्धि स्थान)

नहीं चढ़ता उसी प्रकार मलिन शरीर में प्रयोग किये वृष्य योग अपना फल नहीं देते ॥५०-५१॥ तत्र श्लोकौ—वाजीकरणसामर्थ्यं क्षेत्रं स्त्री यस्य चैव या । ये दोषा निरपत्यानां गुणाः पुत्रवतां च ये ॥ ५२ ॥ दश पञ्च च संयोगा वीर्यापत्यविवर्धनाः । उक्तास्ते शरमूलीये पादे पुष्टिबलप्रदाः ॥५३॥ इति । वाजीकरण का सामर्थ्य, क्षेत्ररूप स्त्री, और किस पुरुष के लिये कैसी स्त्री उचित है, और अपत्यरहित पुरुषों के दोष, पुत्रवान् पिताओं के गुण, वीर्य और सन्तानवर्धक १५ प्रयोग इस शरमूलीय पादमें कह दिये हैं ॥५२-५३॥ इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने सप्रयोग- शरमूलीयो नाम वाजीकरणपादः प्रथमः । (द्वितीयः पादः ) अथात आसिक्तक्षीरीयं वाजीकरणपादं व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥ इति ह स्माऽऽह भगवानात्रेयः ॥ २ ॥ अब हम 'आसिक्तक्षीरीय' नामक वाजीकरण पाद की व्याख्या करते हैं, ऐसा भगवान् आत्रेय ने उपदेश किया है ॥१-२॥ आसिक्तक्षीरमापूर्णमशुष्कं शुद्धषष्टिकम् । उदूखले समापोथ्य पीडयेत्क्षीरमर्द्दितम् ॥ ३ ॥ क्षुण्णं विमृदितं क्षीरे पीडयेत्सुसमाहितः । गृहीत्वा तं रसं पूतं गव्येन पयसा सह ॥ ४ ॥ बीजानामात्मगुप्ताया धान्यमाषरसेन च । बलाया शूर्पपर्ण्योश्च जीवन्त्या जीवकस्य च ॥ ५ ॥ ऋद्धयर्षभककाकोलीश्वदंष्ट्रामधुकस्य च । शतावर्या विदार्याश्च द्राक्षाखर्जूरयोरपि ॥ ६ ॥ संयुक्त मात्रया वैद्यः साधयेत्तत्र चावपेत् । तुगाक्षीर्याः समाषाणा शालीनां षष्टिकस्य च ॥ ७ ॥ गोधूमानां च चूर्णानि यैः स सान्द्रीभवेद्रसः । सान्द्रीभूतं च तं कुर्यात्प्रभूतमधुशर्करम् ॥ ८ ॥ गुडिका बदरैस्तुल्यास्ताश्च सर्पिषि भर्जयेत् । ता यथाग्नि प्रयुञ्जानः क्षीरमांसरसाशनः ।