चरक संहिता (द्वितीय भाग: चिकित्सा, कल्प व सिद्धि स्थान)
Charaka Samhita Part 2 with Hindi Translation
महर्षि चरक व दृढ़बल द्वारा
स्रोत: चौखम्बा विद्याभवन · चौखम्बा विद्याभवन (उद्गम)
पृष्ठ 436, कुल 616 में से
संदर्भ में पढ़ें४५२ चरकसंहिता [ अ० ९ प्रदेहोत्साद्नाभ्यङ्गधूमाः पानं च सर्पिषः । प्रयोक्तव्यं मनोबुद्धिस्मृतिसंज्ञाप्रबोधनम् ॥ ३६ ॥ प्रदेह, उत्सादन ( उबटन ), अभ्यग ( तैल मर्दन ), धूम और घृतपान ये सब वस्तुए मन, बुद्धि, स्मृति और सज्ञा को प्रबुद्ध करती है, इनका प्रयोग करना उचित है ॥ ३६ ॥ सर्पिःपानादिरागन्तौर्मन्त्रादिश्चेष्यते विधिः । आगन्तुज उन्माद मे रति तथा अर्चना की कामना से उत्पन्न उन्मादो मे घृतपान आदि भेषजविधि तथा ओषधि, मणि, मगल, बलि आदि मत्र विधि का प्रयोग करे । अतः सिद्धतमान्योगाञ्छृणून्मादविनाशनान् ॥ ४० ॥ हिङ्गुसौवर्चलव्योषैर्द्विपलांशैर्धृताढकम् । चतुर्गुणे गवां मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनम् ॥ ४१ ॥ अब विस्तार से अति सिद्ध ( परीक्षित ) फलप्रद उन्मादनाशक योगों को सुनो— ( १ ) हींग, सौवर्चल ( सचल ), व्योष ( सोंठ, मरिच, पिप्पली ), इनमे प्रत्यक दो पल परिमित लेकर इनके कल्क से, घी एक आढक और गाय का मूत्र चार आढक लेकर घृतपाक करे, यह घृत उन्माद का नाशक है ॥ ४०-४१ ॥ विशाला त्रिफला कौन्ती देवदार्वेल्ववालुकम् । स्थिराऽनन्ता रजन्यौ द्वे शारिवे द्वे प्रियङ्गु कम् ॥ ४२ ॥ नीलोत्पललमाञ्जिष्ठादन्तीदाडिमकेशरम् । तालीशपत्रं बृहती मालत्याः कुसुमं नवम् ॥ ४३ ॥ विडङ्गं पृश्निपर्णी च कुष्ठं चन्दनपद्मकौ । कल्कैः कर्षसमैरेतैर्विंशत्यष्टाभिरेव च ॥ ४४ ॥ चतुर्गुणे जले सम्यक् १ घृतप्रस्थं विपाचयेत् । अपस्मारे ज्वरे कासे श्वासे मन्देऽनले क्षये २ ॥ ४५ ॥ वातरक्ते ३ प्रतिश्याये तृतीयकचतुर्थके । छर्द्यशौमूत्रकृच्छ्रेषु विसर्पोपहतेषु च ॥ ४६ ॥ कण्डू-पाण्ड्वामयोन्माद-विष-मेह-गदेषु च । भूतोपहतचित्तानां गद्गदानामरेतसाम् ४ ॥ ४७ ॥ १. 'पक्त्वा' इति । २ 'मन्देऽनलक्षये' इति । ३ 'वातरोगे' इति । ४ 'मचेतसाम्' इति च पाठः ।