दासबोध (समर्थ रामदास स्वामी - सम्पूर्ण २० दशक एवं २०० समास सटीक)

२९४ श्रीदासबोध. [ दशक वरी । ब्रह्मादि पिपीलिका देह धरी¹ । नित्यानित्यविवेक चतुरीं । जाणिजे ऐसा ॥ २७ ॥ जड तितुकें अनित्य । आणि सूक्ष्म तितुकें नित्य । यांहि मध्यें नित्यानित्य । पुढें निरूपिलें ॥ २८ ॥ स्थूल सूक्ष्म वोलांडिलें । कार- ण महाकारण सांडिलें । विराट हिरण्यगर्भ खांडिलें । विवेकानें ॥ २९ ॥ अव्याकृत मूळप्रकृती² । तेथें जाऊन बैसली वृत्ती । ते वृत्ती व्हावया निवृ- त्ती । निरूपण ऐका ॥ ३० ॥ आत्मानात्मविवेक बोलिला । चंचल आत्मा प्रत्यया आला । पुढिलिये समासीं निरूपिला । सारासारविचार ॥ ३१ ॥ इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे त्रयोदशदशके आत्मानात्मविवेकनिरू- पणं नाम प्रथमः समासः ॥ १ ॥ २. सारासारविचार. श्रीगणेशाय नमः ॥ ऐका सारासारविचार । उभारलें जगडंबर³ । त्यांत कोण सार कोण असार । विवेकें ओळखावें ॥ १ ॥ दिसेल तें नासेल । आ- णि येईल तें जाईल । जें असतांचि असेल । तेंचि सार ॥ २ ॥ मागां आ- त्मानात्मविवेक बोलिला । आत्मा वोळखून सांडिला । आत्मा जाणतां लागला । मुळींचा तंतू ॥ ३ ॥ मुळीं जे राहिली वृत्ती । ते झाली पाहिजे निवृत्ती । सारासारविचार श्रोतीं । बरा पहावा ॥ ४ ॥ नित्यानित्यविवेक केला । आत्मा नित्यसा निवडिला । निवृत्तिरूपें हेत उरला । निर्विकारीं ॥ ५ ॥ हेत म्हणजे तो चंचल । निर्गुण म्हणजे तें निश्चळ । सारासारवि- चारें चंचल । होऊन जातें ॥ ६ ॥ चले म्हणोनि तें चंचल । न चले म्हणो- नि निश्चळ । निश्चळीं उडे चंचल । निश्चयेंसी ॥ ७ ॥ ज्ञान आणि उपासना⁴ । दोन्ही एकचि पहाना । उपासनेकरितां जना । जगदुद्धार ॥ ८ ॥ द्रष्टा सा- क्षी जाणता । ज्ञानघन चैतन्य सत्ता । ज्ञान देवचि तत्वता । बरें पाहा ॥ ९ ॥ त्या ज्ञानाचें विज्ञान⁵ होतें । शोधून पाहावें बहुमतें । चंचल अवघें नासतें । येणेंप्रकारें ॥ १० ॥ नाशवंत नासेल कीं नासेना । ऐसें अनुमानाचि आहे । मना । तरी तो पुरुष सहसा ज्ञाना । अधिकारी नव्हे ॥ ११ ॥ नित्य नि- १. ब्रह्मदेवापासून मुंगीपर्यंत सर्व देह धारण करितो. २. माया, आदिशक्ति. ३. जगाचा पसारा. ४. भक्ति. ५. साक्षात्कार.