दासबोध (समर्थ रामदास स्वामी - सम्पूर्ण २० दशक एवं २०० समास सटीक)

श्रोतीं करावें श्रवण । एकाग्र होऊनी ॥ १ ॥ जो तापत्रयीं पोळला । तो संतसंगें निवाला । आर्तभूत तोषला । पदार्थै जेवीं ॥ २ ॥ क्षुधाक्रांतास मिळे अन्न । तृषाक्रांतास जीवन । बंदीं पडिला त्याचें बंधन । तोडितां सुख ॥ ३ ॥ महापुरें जाजावला¹ । तो पैलतीरास नेला । कां तो स्वप्नींचा चेइला² । स्वप्नदुःखी ॥ ४ ॥ कोणी एकासि मरण । येतां दीधलें जीवदान संकटास निवारण । केलिया सुख ॥ ५ ॥ रोगियासि औषध । सप्रचीत आणि शुद्ध । तयासि होय आनंद । आरोग्य होतां ॥ ६ ॥ तैसा संसारदुः- खें दुखवला । त्रिविधतापें पोळला । तोचि अधिकारी जाहला । परमार्था- सी ॥ ७ ॥ ते त्रिविधताप कैसे । आतां बोलिजेती तैसे । त्यांविषयीं एक असे । वाक्याधार ॥ ८ ॥ श्लोक ॥ देहेंद्रियमनःप्राणैः सुखं दुःखं यदा- प्यते ॥ इममाध्यात्मिकं तापं विजानीयाद्धि देहिनाम् ॥ १ ॥ सर्वभूतैर्देहयो- गात् सुखं दुःखं यदाप्यते ॥ द्वितीयं तं विजानीयात्संतापं चाधिभौति- कम् ॥ २ ॥ शुभाशुभैःकर्मभिस्तैर्देहांते यमयातना ॥ स्वर्गनरकादिभोक्त- व्यमिदं विद्ध्यधिदैविकम् ॥ ३ ॥ टीका ॥ एक ताप आध्यात्मिक । दुजा तो आधिभौतिक । तिसरा आधिदैविक । ताप जाणावा ॥ ९ ॥ आध्यात्मिक तो कोण । कैसी त्याची वोळखण । आधिभौतिकाचें ल- क्षण । जाणिजे कैसें ॥ १० ॥ आधिदैविक तो कैसा । कवण तयाची दशा । तेंही विशदें³ कळे ऐसा । विस्तार कीजे ॥ ११ ॥ हां जी म्हणोनि वक्ता । जाहला कथा विस्तारिता । आध्यात्मिक ताप आतां । सावध ऐका ॥ १२ ॥ देह इंद्रियें आणि प्राण । यांचेनि योगें आपण । सुख- दुःखें शिणे जाण । या नांव आध्यात्मिक ॥ १३ ॥ देहामधून जें आलें । इंद्रियप्राणें दुःख झालें । तें आध्यात्मिक बोलिलें । तापत्रयीं ॥ १४ ॥ देहा- मधूनि काय आलें । प्राण्यास कोण दुःख झालें । आतां हें विशदें³ केलें । पाहिजे कीं ॥ १५ ॥ खरूज खवडे पुळिया नारू । नखुरड्या मांजरी देवी गोवरू । देहामधील विकारू । या नांव आध्यात्मिक ॥ १६ ॥ काख- मांजरी केंसतोड । वोखटे वैर्ण⁴ काळफोड । व्याधि मूळव्याधि महाजड । या नांव आध्यात्मिक ॥ १७ ॥ अंगुळेंवेढें गालफुगी । कंड⁵ उठे जे वाउगी ।

---

१. त्रासका. २. जागा झाला. ३. स्पष्ट. ४. व्रण, क्षत. ५. कांडूं.