दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 172, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ेंCC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF १७४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां शुल्काहम्, न धनशुल्का । न च पाणिग्रहणादृतेऽन्यभोग्यं यौवनम्' इति । (४२) तच्च मुहुः प्रतिषिध्याकृतार्था तद्भगिनी काममञ्जरी माता च माधवसेना राजानमश्रुकण्ठ्यौ व्यजिज्ञपताम्—'देव, युष्मद्दासी राग- मञ्जरी रूपानुरूपशीलशिल्पकौशला पूरयिष्यति मनोरथानित्यासीदस्मा- कमतिमहत्याशा साय मूलच्छिन्ना । यदियमतिक्रम्य स्वकुलधर्ममर्थनिर- पेक्षा गुणेभ्य एव स्वं यौवनं विचिक्रीपते । कुलस्त्रीवृत्तमेवाच्युतमनुतिष्ठा- सति । सा चेदियं देवपादाज्ञयापि तावत्प्रकृतिमापद्येत तदा पेशलं भवेत्' इति । यस्याः सा । पाणिग्रहणात् विवाहात् । ऋते विना । अन्यभोग्यं अन्येन गुणवन्त- मन्तरा अपरेण भोग्यमुपभोग्यम् । (४२) तच्च-तादृशीं प्रतिज्ञां च । प्रतिषिध्य-निषिध्य । अकृतार्था-असिद्ध- मनोरथा । अश्रुकण्ठ्यौ रुदन्त्यौ । रूपेति-रूपस्य सौन्दर्यस्यानुरूपं तुल्यं शीलं स्वभावः शिल्पकौशलं कलानैपुण्यञ्च यस्याः सा । सा आशा । मूलच्छिन्ना- समूलं विनष्टा । यद् यतः । इयं रागमञ्जरी । स्वकुलधर्म गणिकावंशधर्मं धनग्र- हणादिरूपम् । अर्थनिरपेक्षा-धनाभिलाषशून्या । यौवनं तारुण्यम् । विचिक्री- पते-विक्रेतुमिच्छति कुलस्त्रीवृत्तं-कुलांगनाचरणम् । अच्युतं अविच्छिन्नम् । अनु- तिष्ठासति अनुष्ठातुमाचरितुमिच्छति । देवपादाज्ञया-भवदनुशासनेन । प्रकृतिं स्वस्थताम् । पेशलं-क्षमम् । 'मैं गुणशुल्का हूँ' 'धनशुल्का' नहीं हूँ—मेरा मूल्य गुण होगा, धनपर न विकूंगी और (मेरे) साथ बिना विवाह किये हुए कोई मेरे यौवनका उपभोग नहीं कर सकता है। (४२) उसकी ऐसी प्रतिज्ञापर उसकी बहिन काममञ्जरी और उसकी माता माधवसेनाने उसे (रागमञ्जरीको) बार-बार समझानेपर असिद्धमनोरथ होकर रोते हुए राजाको सूचना दी। 'हे देव ! आपकी दासी रागमञ्जरीने सौन्दर्यके अनुरूप स्वभाव, कलानिपुणता पायी है। जिससे हम लोगोंको यह आशा थी, कि, यह हम लोगोंके मनोरथोंको पूरा करेगी, किन्तु, आज वह आशा समूल विनष्ट हो गयी। क्योंकि, यह रागमञ्जरी अपने धर्मको (धनग्रहण करना आदि गणिकाओंके धर्मको) छोड़कर धनकी अभिलाषासे शून्य होकर गुणियोंको अपना तारुण्य बेचनेकी इच्छा करती है। कुलाङ्गनाओंके आचरणोंको ही अविच्छिन्नरूपसे धारण करना चाहती है। यदि रागमञ्जरी आपके आदेशसे भी अपनी (स्वस्थता-वृत्तित्व) का आचरण करे तो, बड़ा कल्याण हो'। Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu