दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 284, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ें२८४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां सत्यर्थे निजगृहान्नृपगृहं सुरङ्गयोपसरन्निहान्तरे वो दृष्टवान् । कथयत काः स्थ-यूयम् । कथमिह निवसथ' इति प्राब्रवम् । सोदञ्जलिरुदीरित- वती—'भर्तृदारक, भाग्यवत्यो वयम्, यास्त्वामेभिरेव चक्षुर्भिरनघम- द्राक्ष्म । श्रूयताम् । यस्तव मातामहश्चण्डसिंहः, तेनास्यां देव्यां लीला- वत्यां चण्डघोषः कान्तिमतीत्यपत्यद्वयमुदपादि । चण्डघोषस्तु युवराजोऽ- त्यासङ्गादङ्गनासु राजयक्ष्मणा सुरक्षयमगादन्तर्वर्त्न्यां देव्यामाचारव- त्याम् । अमुया चेयं मणिकर्णिका नाम कन्या प्रसूता । अथ प्रसववेद- नया मुक्तजीविताचारवती पत्युरन्तिकमगमत् । (२६) अथ देवश्चण्डसिंहो मामाहूयोपह्वरे समाज्ञापयत्—'ऋद्धि- वृषात्-ब्राह्मणश्रेष्ठात् । सत्यर्थे-अर्थे प्रयोजने सति = उपस्थिते । सुरङ्गया-बिल- मार्गेण । उपसरन्-गच्छन् । अन्तरे मध्ये । वो युष्मान् । स्थ-भवथ । सा वृद्धा । भर्तृदारक-स्वामिकुमार । याः वयम् । अनघं निष्पापम् । अद्राक्ष्म-दृष्टवत्यः । देव्यां महिष्याम् । अपत्यद्वयं-सन्ततियुगलम् । उदपादि-जनितम् । अङ्गनासु कामिनीषु अत्यासङ्गात् अत्यासक्तेः कारणात् । राजयक्ष्मणा-रोगविशेषेण । सुर- क्षयं-देवपुरं स्वर्गमिति यावत् । अन्तर्वर्त्न्यां-गर्भवत्याम् । देव्यामाचारवत्यां- आचारवत्याख्यायां देव्याम् । अमुया-आचारवत्या । इयं-पुरो दृश्यमाना । मुक्त- जीविता-त्यक्तप्राणा । पत्युरन्तिकं पतिसमीपं स्वर्गमिति भावः । (२६) अथ-आचारवतीमरणानन्तरम् । मां वृद्धामित्यर्थः । उपह्वरे-रहसि । गर्भसे उद्भूत अर्थपाल नामक कुमार हूँ। किसी प्रयोजनके हेतु सुरङ्गके द्वारा अपने घरसे राजमन्दिरमें जा रहा हूँ रास्तेमें आपको देखा है । आप लोग बतायें कि, आप सब कौन हैं और क्यों यहाँ रहती हैं ? इस बातपर वृद्धाने अञ्जलि बांधकर हमसे निवेदन किया—'हे स्वामिपुत्र ! हम सब भाग्यशालनी हैं जो इन्हों आँखोंके द्वारा आप ऐसे निष्कलङ्कित कुमारका दर्शन कर रही हैं। सुनिये ! जो आपके नाना चण्डसिंह नामवाले थे, उन्होंने इस लीलावती देवीके द्वारा दो सन्तानें उत्पन्न कीं—एक पुत्र चण्डघोष तथा दूसरी कन्या कान्तिमती । चण्डघोषने युवराजपद प्राप्त किया और अनेकों नारियोंके साथ रमणकर राजयक्ष्मा रोगसे पीड़ित हो गया । तथा इसी कारणसे यह अपनी पत्नी आचारवतीको गर्भवती छोड़कर स्वर्गवासी हो गया । उसी आचारवती देवीने इस मणि- कर्णिका कन्या को उत्पन्न किया है । और प्रसववेदनाके न सह सकनेके कारण वह आचारवती भी मुक्तजीवित होकर अपने पतिके समीप स्वर्गको चली गयीं । (२६) तत्पश्चात् (आचारवतीके स्वर्गगमनके अनन्तर) राजा चण्डसिंहने मुझ