दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३०५

तज्ज्ञः 'किमज्ञैरेभिर्व्युत्पादितैः । तूष्णीमास्व' इत्युपहस्तिकायास्ताम्बूलं कर्पूरसहितमुद्धृत्य मह्यं दत्त्वा चित्राः कथाः कथयन्क्षणमतिष्ठत् । प्रायु- ध्यत चातिसंरब्धमनुप्रहारप्रवृत्तस्वपक्षमुक्तकण्ठीरवरवं विहङ्गमद्वयम् । जितश्चासौ प्रतीचयवाटकुक्कुटः । ( १५) सोऽपि विटः स्ववाटकुक्कुटविजयहृष्टः, मयि वयोविरुद्धं सख्यमुपेत्य तदहरेव स्वगृहे स्नानभोजनादि कारयित्वोत्तरेद्युः श्रावस्तीं प्रति यान्तं मामनुगम्य 'स्मर्तव्योऽस्मि सत्यर्थे' इति मित्रवद्विसृज्य विटोऽपि । तज्ज्ञः-कुक्कुटविशेषज्ञः । किम्-किम्प्रयोजनम् । अज्ञैर्मूर्खैः । एभिः- पुरुषैः । व्युत्पादितैर्विज्ञापितैः । तूष्णीम् आस्स्व-मौनमवलम्ब्य तिष्ठ । एते खलु- पुरुषाः कुक्कुटानां जातिविभागं न जानन्ति अत एतेषु तज्ज्ञापनेन किमपि फलं न भविष्यतीति भावः । उपहस्तिकायाः ताम्बूलाधारचर्मपेटिकायाः अत्र पञ्चमी विभ- क्तिः । उद्धृत्य निष्कास्य । चित्रा नानाविधाः । प्रायुध्यत योद्धुमारभत । अतिसं- रब्धं अतिक्रुद्धम् । अनुप्रहारेति-अनुप्रहारे प्रतिप्रहारे प्रवृत्ताभ्यामुद्यताभ्यां स्वप- क्षाभ्यां निजपतत्राभ्यां मुक्तो विसृष्टः कृत इति शेषः, कण्ठीरवस्य सिंहस्येव रवो नादो येन तदिदं विशेषणद्वयं विहङ्गमद्वयमिस्यस्य । जितः पराजितः । (१५) स्ववाटकुक्कुटस्य स्वदेशीयकुक्कुटस्य प्राच्यवाटस्येत्यर्थः विजयेन हृष्टः सन्तुष्टः । मयि-प्रमतौ । वयोविरुद्धं-वयसोऽननुरूपम् । अवस्थाविसदृश- मिति यावत् । तुल्यबलविद्ययोमैत्री प्रसिद्धा । सख्यं मैत्रीम् । उपेत्य-प्राप्य । तदहः-तस्मिन्नेव दिने । स्वगृहे-वृद्धस्य गृहे । उत्तरेद्युः परदिने । यान्तं गच्छन्तम् । तथा इसकी शिखा लाल होती है। वह वृद्ध भी उस कुक्कुट युद्धक्रियाको जानता था। अतः उसने कहा-मौन रहिये । क्योंकि इन मूर्खोंसे विवाद करना व्यर्थ होगा। ततः उसने अपने पानके डब्बेसे कर्पूरवासनायुक्त पान निकालकर दिये और अनेक विचित्र वार्त्ताएं करता हुआ वह समय व्यतीत किया । परस्पर युद्ध करते हुए वे दोनों मुर्गे भी क्रोधमें आकर अपनी चोंचोंसे तीक्ष्ण-तीक्ष्ण पञ्जोंसे लड़े । शेरकी ध्वनिको मानो अपनी ध्वनिसे मात कर देंगे इस तरहसे पंख फैलाकर वे लड़े । अन्ततोगत्वा पश्चिम- देशीय मुर्गेने हार खायी । (१५) वह वृद्ध धूर्त्त भी अपने पक्षवाले मुर्गेकी विजय होनेपर आनन्दित हुआ ? फिर उस वृद्धने मेरे साथ अवस्था अनुकूल न होनेपर भी मित्रता कर ली [ मित्रता बराबरीवाले की ही हुआ करती है ] और उसने उसी दिन अपने गृहपर ले जाकर मेरा सत्कार किया तथा मुझे भोजन कराया । दूसरे दिन जब मैं श्रावस्तीपुरी जाने

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu