दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

शीते निशीथे घनतरसालशाखान्तरालनिर्हादिनि नेत्रर्निंसिनीं निद्रां नि- गृह्णन्, कर्णदेशं गतं 'कथं खलेनानेन दग्धसिद्धेन रिरंसाकाले निदेशं दित्सता जन एष रागेणानर्गलेनादितं इत्थं खलीकृतः । क्रियेतास्याणकन- रेन्द्रस्य केनचिदनन्तशक्तिना सिद्ध्यन्तरायः' इति किंकरस्य किंकर्र्याश्चा- तिकातरं रटितम् । (२) तदाकर्ण्य 'क एष सिद्धः, का च सिद्धिः, किं चानेन किङ्करेण करिष्यते' इति दिदृक्षाक्रान्तहृदयः किंकरगतया दिशा किंचिदन्तरं गत- घनतराणां सान्द्रतराणां सालानां वृक्षाणां शाखान्तरालाणि निर्हादयति अव्यक्त- शब्दं कारयतीत्येवंशीले, एतदपि निशीथे इत्यस्य विशेषणम् । नेत्रर्निंसिनीं नय- नचुम्बिनीम् । आगतप्रायामिति भावः । णिसि चुम्बने इत्यस्य धातो रूपमेतत् । निगृह्णन् निवारयन् । कर्णदेशं गतं श्रवणे प्रविष्टम् । खलेन दुष्टेन दग्धसिद्धेन हत- तापसेन । रिरंसाकाले रमणसमये । निदेशमाज्ञां दित्सता कुर्वता । एष जनः- अहमिति कश्चित् कथयति । रागेण प्रेम्णा । अनर्गलेन अप्रतिबन्धेन । अर्दितः पीडितः वशीकृत इति यावत् । इत्थमनेन प्रकारेण, असमये निदेशदानेनेति भावः । खलीकृतः उपद्रुतः । क्रियेत कर्तुं शक्येत सम्भावनायां विधिलिङ् । आणकनरेन्द्रस्य-आणकानां कुत्सितानां नरेन्द्रस्य श्रेष्ठस्य-पापस्य विषवैद्यस्य वा । अनन्तशक्तिना-समधिकशक्तिशालिना । सिद्ध्यन्तरायः कार्यसिद्धेर्विघ्नः । क्रियेते- त्यस्य कर्मपदमेतत् । किङ्करस्य दासस्य । किङ्कर्याः दास्याः । अतिकातरं अतिदी- नम् । रटितं विलपितम् । (२) तदाकर्ण्य अहं मन्त्रगुप्त इति शेषः । दिदृक्षेति-दिदृक्षया दर्शनેચ્છया आक्रान्तं व्याप्तं हृदयं यस्य सः । किङ्करगतया शब्दानुमितया किङ्कराध्यासितया । अन्तरालोंसे अस्पष्ट ध्वनि निकलनेपर, नयन-चुम्बिनी निद्राको रोकनेपर, मेरे कानोंमें सुनायी दिया कि—कौन ऐसा दुष्ट तपस्वी ( हततापस ) है जो हम लोगोंके रमणके समय भी ऐसी-ऐसी आज्ञाएँ दिया करता है कि 'इस जनको अप्रतिबद्धप्रेमसे वशीभूत करो' ऐसी बुरी आज्ञाद्वारा वह हमें रमणकालमें तंग करता है । हाय ! ऐसा कोई नहीं जो इस कुत्सित पापी विषवैद्यको अपनी अधिक शक्तिसे इसकी कार्यसिद्धिमें विघ्न करता ! उपयुक्त वार्त्ता दास-दासीमें अति दीनतासे हो रही थी । (२) इन कथनोंको सुनकर मैं (मन्त्रगुप्त.) 'यह सिद्ध कौन है, इसकी सिद्धि क्या है, इस किंकरद्वारा क्या किया जाता है ? आदि' । कौतूहलको देखनेके लिये आक्रान्त हृदयसे किंकरकी ध्वनिवाली दिशामें चला । कुछ दूर