दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

चतुर्थोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ७१ विहारवनं मया सहोपेत्य कस्मिंश्चिन्महीरुहे शकुन्तवचनानि शृण्वन्न- तिष्ठत् । ( १४ ) अहमुत्कलिकाविनोदपरायणो वनान्तरे परिभ्रमन्त्सरोवरतीरे चिन्ताक्रान्तचित्तां दीनवदनां मन्मनोरथैकभूमिं बालचन्द्रिकां व्यलोकयम् । ( १५ ) तस्याः ससंभ्रमप्रेम लज्जाकौतुकमनोरमं लीलाविलोकनसुख- मन्भवन्सुदत्या वदनारविन्दे विषण्णभावं मदनकदनखेदानुभूतं ज्ञात्वा तन्निमित्तं ज्ञास्यँल्लीलया तदुपकण्ठमुपेत्यावोचम्—'सुमुखि, तव मुखार- विन्दस्य दैन्यकारणं कथय' इति । नगरस्योपान्ते समीपे विहारवनं क्रीडोद्यानम् । शकुन्तानां पक्षिणां वचनानि पर- स्परभाषितानि । 'शकुन्तपक्षिशकुनिशकुन्तशकुनद्विजाः' इत्यमरः । ( १४ ) उत्कलिकाया उत्कण्ठायाः विनोदेऽपनोदने परायणस्तत्परः । वनान्तरे अन्यवने । चिन्तया ध्यानेन आक्रान्तं पर्याकुलं चित्तं हृदयं यस्यास्ताम् । दीनवदनां विषण्णाननाम् । मम मनोरथस्याभिलाषस्यैकभूमिं प्रधानाश्रयभूताम् । यामहं निरन्तरमभिलषामीति भावः । ( १५ ) सम्भ्रमेण त्वरया सह वर्त्तमानानि ससम्भ्रमाणि—प्रेमा अनुरागश्च लज्जा त्रपा च कौतुकमौत्सुक्यं चेति द्वन्द्वः । ससम्भ्रमाणि च तानीति कर्मधारयः तर्मनोरमं मनोहरम् । लीलया विलासेन यद्विलोकनमवलोकनं तेन यत्सुखमानन्द- स्तत् । सुदत्याः शोभना दन्ता यस्याः सा सुदती तस्याः । मदनस्य कामस्य कदनखेदेन पीडनायासेन अनुभूतं विषण्णभावमित्यस्य विशेषणम्-अस्या विषण्ण- भावो नान्यनिमित्तकः किन्तु कामजनितपीडाहेतुक एवेति भावः । तस्य विषण्ण- भावस्य निमित्तं कारणम् । बालचन्द्रिकाया उपकण्ठं समीपम् । नगरके बाहर एक उद्यानमें आपके अन्वेषणके लिए शुभ शकुन बताने आया । समीपमें ही एक वृक्षपर पक्षियोंके कलरवको सुनकर बैठ गया । ( १४ ) मैं अपनी बालचन्द्रिकाकी प्राप्तिकी उत्कण्ठाके विनोदाथं दूसरे उपवनके सन्निकट एक तालावके किनारे जा पहुँचा । वहाँ चिन्तितचित्त, म्लानमुख तथा एकमात्र मेरी प्राप्तिकी इच्छासे बैठी हुई एकान्तमें वालचन्द्रिका दिखायी पड़ी । ( १५ ) उस मनोहर दाँतोंवाली तरुणीकी घबराहट और प्रीति एवं लज्जायुक्त भावोंसे सुन्दर मुखके अवलोकनजन्य आनन्दको लूटता हुआ उसके विनोदयुक्त भाव तथा कामदेव की पीडामे व्यथित उसे ज्ञातकर उसकी उद्विग्नताका हेतु जाननेके विचारसे मैं उसके पास गया और मैने पूछा-सुमुखि ! आपके मुखकमलपर उदासो क्यों है इसका कारण मुझसे कहो—