द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

८ द्रव्यगुणः। कटुरास्यं शोधयति घ्राणाच्चिविरेचनः कृमीन् हन्ति। रसनोद्वेगकृदुष्णो लघुरूक्षः कुष्ठहारी च ॥ ५ ॥ तिक्तो न रोचते स्वयमरोचकघ्नो विषघ्नश्च । दीपनपाचनशोधनरुच्यः शीतो लघुश्चापि ॥६॥ तुवरो हिमगुरुरूक्षस्तम्भी शमनश्च पीतनो ग्राही । व्रणपाकार्त्तिक्लेदान्निहन्ति कण्ठञ्च बध्नाति ॥७॥ भूतद्वयगुणे मुख्ये मुख्यो गुणविशेषकृत । स्नेहगौरवयोः पूर्वः परः स्यादौष्णशैत्ययोः ॥ अत्र स्नेहगौरवयोरिविरोधिनोः रौक्ष्यलाघवयोर्ग्रहणमूह्यम् । वस्तुतस्तु भूतानामेव अयं स्वभावो यद्भूतद्वयसमारब्धेऽपि रसे कस्यचिद्भूतस्य कश्चिदेव गुणो व्यक्तत्वेनोपलभ्यते न सर्व इति । भूतस्वभावे च अदृष्टविशेष एव कारणमुन्नेयमिति ॥ ४ ॥ कटुरसगुणानाह । कटुरिति । अत्र लघुरूक्षत्वेनावृष्यत्वं कटोर्ज्ञेयं तदपि प्रायिकं तेन पिप्पलीनागरयोः कटुरसयोरपि वृष्यत्वमुपपन्नं भवति ॥ ५ ॥ तिक्तरसगुणानाह तिक्त इति । शोधन इति व्रणस्य स्तन्यस्य च । अत्र अर्कागुरुगुडूचीनां तिक्तानामप्यौष्ण्यं पूर्ववत् समर्थ- नीयम् ॥ ६ ॥ कषायरसगुणानाह तुवर इति । तुवर इति कषायः । ननु च रूक्षः शीतो लघुश्चेति चरकेणोक्तम् । अत्र च गुरुत्वमुक्तमिति विरोध इति चेन्नैवं तत्राप्यलघुरित्यकारप्रश्लेषाद्गुरुरित्यर्थ- ष्टीकाकृद्भिर्व्याख्यात इति । वाभटेऽप्युक्तं कषायः कफपित्तघ्नो गुरुर्वस्तिविशोधनः ।