द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । १५ कफादिजनकत्वमुक्तम् । तत्तथाच रसविशेषाणामेव दोषविशेष- जनकत्वम् । तदुक्तं यथा कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः । इत्यादिना च यो विपाक उक्तस्तत् सर्वं विरुध्यते अवस्था- पाकेनैव बाधितत्वादिति । नैवम् । न हि अवस्थापाकोऽयं रस- स्वभावं निष्ठापाकं बाधते । किञ्च अवस्थायां स्वकार्यं करोति तेन रसादयोऽपि स्वकार्यं कुर्वन्ति । अवस्थापाकोऽपि स्वीयं कार्यं करोति यथा मधुरतिक्ताद्यनेकरसे उपयुक्ते मधुरोऽपि स्वकार्यं करोति । तिक्तादयश्च स्वकार्यं कुर्वन्ति । अयन्तु विशेषो यदि मधुराख्यस्य अवस्थापाकस्य मधुरादयः श्लेष्म- जनका रसा अनुगुणा भवन्ति तदा स बहुश्लेष्माणं जनयति । यथा तु विपरीतकटुकादिपरिगृहीतो भवति तदा स्तोक- मात्रं कफं जनयति । एवं पित्तजनकावस्थापाकेऽपि वाच्यम् । कटुतिक्तकषायाणामित्यादिना उक्तश्च निष्ठापाको रसमल- विवेकसमकालो भिन्नकाल एवावस्थापाकैः सममिति न विरोधः । स च भिन्नकालोऽपि अवस्थापाकजन्यदोषानुगुण- तया अननुगुणतया वा अवस्थापाकाहितदोषाणां वर्द्धनं क्षपणं वा करोतीति निष्ठापाकाभिधानं शास्त्रे प्रयोजनवदेव । अन्ये तु ब्रुवते न तावत् षड्रसादप्यन्नात् सामान्येन अवस्थापाके- ऽपि कफोत्पत्तिः । किन्तु षड्रस एवान्ने मधुरो य आहारांशः स उद्रिक्तः सन् कफं जनयति । तथा पित्तदोषकोपको य आहारभागस्तस्माद्विदाहावस्थायामुद्भूतात् अम्लरसात् पित्त- मुत्पद्यते । एवं वायुरपि वायुजनकाहारांशात् कटुतावस्थायां भवतीति । एतच्च न सङ्गतम् अन्नस्य भुक्तमात्रस्य इत्यादि- ग्रन्थविरोधात् । यतोऽत्र षड्रसस्यैव अन्नस्य सामान्येन अव- स्थापाकात् कफादिजनकत्वं दर्शितं न तु कस्यचिदाहारां-