द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । २१ रक्तशालिस्त्रिदोषघ्नश्चक्षुष्यः शुक्रमूत्रलः । तृष्णाघ्नो वलकृत् स्वर्य्यो हृद्यस्तदनु चापरे ॥ १२ ॥ षष्टिको मधुरः शीतो लघुर्वृष्यस्त्रिदोषहा ॥ १३ ॥ मधुरश्चाम्लपाकश्च व्रीहिः पित्तकरो गुरुः । वहुमूत्रपुरीषोष्मा त्रिदोषस्त्वेव पाटलः ॥ १४ ॥ अवस्थायां कटुतिक्तकषाया अपि आमाशयस्थानमहिम्ना प्राप्त- मधुरभावाः कफं कुर्युः । विदाहे पुनरम्लभावेनाशयप्रभावजेन मधुरतिक्तकषाया अपि पित्तमावहन्ति । एवं पक्वाशयप्रभावो- पहंहितेन पाकनिःसारभावरौक्ष्येण मधुराम्ललवणा अपि वात- कारिण इति । तदेतद्विस्तरेण चरके ग्रहणीचिकित्सितेऽभि- हितम् । वास्तवस्तु द्रव्याणामेव पाकः स च सम्यक् धातुरस- मलविरेकान्तलक्षण एव निष्ठापाक इत्यभिधीयते । विश्वा- मित्रेणापि भाक्त इति वदता रसपाकानामभाव एव सूच्यते न पुनरुभयसम्भव इति ॥ ११ ॥ अनुशब्दो हीनार्थः । तेन रक्तशालिमपेक्ष्य अपरे शालयः किञ्चिद्धीनगुणा इत्यर्थः । एतेन शेषशालीनामप्यतिदेशेन गुणा उक्ताः ॥ १२ ॥ यद्यपि षष्टिकादयो बहवो भवन्ति ग्रैष्मिकास्तथापि तेषु मध्ये प्रधानस्य षष्टिकस्य गुणमाह षष्टिक इति । ननु चरके शीतः स्निग्धो गुरुः खादुरित्यनेन षष्टिकस्य गुरुत्वमुक्तमिह कथं लघुरिति पठ्यते । नैवमवागुरुरित्यकार- प्रश्लेषाल्लघुत्वमेवार्थः । अतएव मात्राशितीये लघुरित्युक्तम् ॥ १३ ॥ व्रीहिसंज्ञकस्य शारदाशुकधान्यस्य गुणमाह मधुर इति । पाटलो व्रीहिविशेषः ॥ १४ ॥