द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । २३ दग्धायामवनौ जाताः शालयो लघुपाकिनः । कषाया बद्धविण्मूत्रा रूक्षाः श्लेष्मापकर्षिणः ॥१७॥ स्थलजाः कफपित्तघ्नाः कषायाः कटुकानुगाः । किञ्चित् सतिक्तमधुराः पवनानलबर्द्धनाः ॥ १८ ॥ रोप्यातिरोप्या लघवः शीघ्रपाका गुणोत्तराः । अदाहिनो दोषहरा वल्या मूत्रविवर्द्धनाः ॥१९॥ इदानीं धान्यानां कालविशेषेण क्रियाविशेषेण च गुण- विशेषमाह धान्यमिति । ततः परमिति वर्षद्वयात् परमि- त्यर्थः ॥ १६ ॥ लघुपाकिन इति शीघ्रपाकाः । अन्ये तु कटुपाकिन इत्याहुः ॥ १७ ॥ स्थलजा इति जाङ्गलभूमिसम्भवाः । अत्र सतिक्तमधुरा इत्यत्र ईषदर्थेन सहशब्देन सम्बन्धात् किञ्चिदर्थे लब्धे किञ्चि- दितिपदं पुनरुक्तमिति मन्यमानाः पवनानलबर्द्धना इत्यत्र योजयन्ति केचित् कैदारा मधुरा हृद्या बल्याः पित्तनिवर्हणाः । ईषत्कषायाल्पमला गुरवः कफशुक्रलाः ॥ कैदारा इत्यनूपदेशजाः जलसमीपभूमिभागजाता इत्यर्थः ॥ १८ ॥ एकवारमुत्पाट्य येऽन्यत्र रोप्यन्ते ते रोप्या अतिरोप्यास्तु एकवारमुत्पाट्य रोपयित्वा पुनरुत्पाट्य रोपिताः तेन वारद्वयं रोपिता इत्यर्थः । एतेन प्रथमं यत्रोप्तास्तत्रैव ये पच्यन्ते तदपेक्षया उत्खातरोपिता लघवस्ततोऽपि रोप्यातिरोप्या