द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

८८ द्रव्यगुणाः। क्षीरमष्टविधं गव्यमाजमौरभमाहिषे । कारेणवमथौष्ट्रञ्च वाड़वं मानुषं तथा ॥ १ ॥ क्षीरं स्वादुरसं स्निग्धमोजस्यं धातुवर्द्धनम् । वातपित्तहरं वृष्यं श्लेष्मलं गुरु शीतलम् ॥ २ ॥ गोक्षीरमनभिष्यन्दि स्निग्धं स्वादु रसायनम् । रक्तपित्तहरं शीतं मधुरं रसपाकयोः ॥ जीवनीयं तथा वातपित्तघ्नं परमं मतम् ॥ ३ ॥ यत्र यत्र जलस्यातियोगो न कार्य्यस्तदाह अरोचक इ- त्यादि । मन्दमतिस्तोकम् ॥ ३८ ॥ इति पानीयवर्गः । ———— पयःक्षीरसंज्ञासामान्यात् पय इव जीवनत्वादिगुणयोगाच्च तोयवर्गानन्तरं क्षीरवर्गः प्रस्तूयते । तत्र गव्यस्य प्रधानत्वात् तत्पूर्वमष्टविधं क्षीरं निर्द्दिशति क्षीरमिति । यद्यपि खङ्गि- मृगादीनामपि क्षीरमस्ति तथापि तस्यानुपयोगादिहानभि- धानम् । तन्लेष्वप्यष्टावेव क्षीराख्युक्तानि ॥ १ ॥ तत्र क्षीरसामान्यगुणमाह क्षीरमिति । धातुवर्द्धनत्वेन वृष्यत्वे सिद्धे वृष्यमिति वचनं अतिशयेन शुक्रजनकत्वं बोध- यति ॥ २ ॥ सामान्यगुणमभिधाय गव्यादिविशेषगुणमाह गोक्षीर- मिति । अनभिष्यन्दीति । नञ् ईषदर्थे । सुश्रुते अल्पाभिष्य- न्दीति वचनात् । अभिष्यन्दित्वञ्च दोषधातुमलस्रोतसां क्लेद- जनकत्वम् । रक्तपित्तहरत्वमवस्थाविशेषे ज्ञेयम् ॥ ३ ॥