प्राचीन भारत में शिक्षा (डॉ. ए.एस. अल्तेकर - गुरुकुल एवं बौद्ध विहार शिक्षण इतिहास)

IV] SIXTY-FOUR KALĀS 307 Sixty-four Kalas : According to Vātsyāyana I.3.16, the following are the traditional sixty-four Kalās, which a cultured lady was expected to master :— १ गीतम् २ वाद्यम् ३ नृत्यम् ४ आलेख्यम् ५ विशेषकच्छेद्यम् ६ तण्डुलकुसुमवलिविकाराः ७ पुष्पास्तरणम् ८ दशनवसनांगरागः ९ मणि- भूमिकामे १० शयनरचनम् ११ उदकवाथम् १२ उदकाघातः १३ चित्राश्च योगाः १४ माल्यग्रथनविकल्पाः १५ शेखरकापीडयोजनम् १६ नेपथ्यप्रयोगाः १७ कर्णपत्रभंगाः १८ गन्धयुक्तिः १९ भूषणयोजनम् २० ऐन्द्रजालाः २१ कौचुमाराश्च योगाः २२ हस्तलाघवम् २३ विचित्रशाकयूषभक्ष्यविकारक्रिया २४ पानकरसरागासवयोजनम् २५ सूचीवानकर्माणि २६ सूत्रक्रीडा २७ वीणा- डमरुकवाद्यानि २८ प्रहेलिका २९ प्रतिमाला ३० दुर्वाचकयोगाः ३१ पुस्तक- वाचनम् ३२।नाटकाख्यायिकादर्शनम् ३३ काव्यसमस्यापूरणम् ३४ पट्टिका- वेत्रवानविकल्पः ३५ तक्षकर्माणि ३६ तक्षणम् ३७ वास्तुविद्या ३८ रूप्य- रत्नपरीक्षा ३९ धातुवादः ४० मणिरागाकरज्ञानम् ४१ वृक्षायुर्वेद‌योगाः ४२ मेषकुक्कुटलावकयुद्धविधिः ४३ शुकसारिकाप्रलापनम् ४४ उत्साद्ने संवाहने केशमर्दने च कौशलम् ४५ अक्षरमुष्टिकाकथनम् ४६ म्लेच्छित- विकल्पाः ४७ देशभाषाविज्ञानम् ४८ पुष्पशटिका ४९ निमित्तज्ञानम् ५० यन्त्रमातृका ५१ धारणामातृका ५२ सम्पाठ्यम् ५३ मानसीकाव्यक्रियाः ५४ अभिधानकोशः ५५ छन्दोज्ञानम् ५६ क्रियाकल्पः ५७ छलितकयोगाः ५८ वस्त्रगोपनानि ५९ द्यूतविशेषः ६० आकर्षंक्रीडा ६१ बालकीडनकानि ६२-४ वैनयिकीनां वैजयिकीनां व्यायामकीनां च विद्यानां।ज्ञानम्। Owing to want of space it is not possible to explain the meaning of each of the 64 kalās enume- rated above. It would suffice to say that Nos. 23-4 refer to the art of cooking, Nos. 5, 8, 15 and 44 to personal toilette of women requiring skill in the use of ointments for the body, paints for the teeth, etc. Nos. 1, 2, 3, 4, and 27 enumerate fine arts like music, dancing and painting. Arts necessary for home and personal decorations are mentioned in Nos. 6, 7, 9, 10 14-19, 48 and 58 and they include garland making, decoration of the floor, the preparation of the bed,