गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)
Gautama Dharmasutra Hindi
महर्षि गौतम द्वारा
स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 184, कुल 360 में से
संदर्भ में पढ़ेंसानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि ११९
अध्यर्धं वैश्यः ॥ ७ ॥
वैश्यस्तु ब्राह्मणाक्रोशेऽध्यर्धं शतं दण्ड्योऽर्धाधिकं पञ्चाशदधिकं शतं दण्ड्यः ॥ ७ ॥
(ब्राह्मण को कठोरवचन कहने पर) वैश्य को डेढ़ गुना अर्थात् एक सौ पचास कार्षापण दण्ड होता है ॥ ७ ॥
ब्राह्मणस्तु क्षत्रिये पञ्चाशत् ॥ ८ ॥
क्षत्रियाक्रोशे ब्राह्मणस्तु पञ्चाशत्पणान्दण्ड्यः ॥ ८ ॥
वाणी द्वारा क्षत्रिय का अपमान करने पर ब्राह्मण को पचास कार्षापण दण्ड होता है ॥ ८ ॥
तदर्धं वैश्ये ॥ ९ ॥
वैश्याक्रोशे तदर्धं पञ्चविंशतिपणान्दण्ड्यः ॥ ६ ॥
वैश्य को कठोर वचन कहने पर पूर्वोक्त का आधा अर्थात् पचीस कार्षापण दण्ड ब्राह्मण को होता है ॥ ९ ॥
न शूद्रे किंचित् ॥ १० ॥
शूद्रे त्वाक्रुष्टे न किंचिदपि द्रव्यं ब्राह्मणो दण्ड्यः। तदिदं न वक्तव्यमवचनादेव दण्डाभावः सिध्येत् । किंतु क्षत्रियवैश्ययोः शूद्राक्रोशे दण्डप्रापणार्थमुक्तम् । तदुक्तमुशनसा—
शूद्रमाक्रुश्य क्षत्रियश्चतुर्विंशतिपणान्दण्डभाग्वैश्यः षट्त्रिंशत् इति ॥ १० ॥
शूद्र का वाणी द्वारा तिरस्कार करने पर ब्राह्मण किसी दण्ड का भागी नहीं होता ॥ १० ॥
ब्राह्मणराजन्यवत्क्षत्रियवैश्यौ ॥ ११ ॥
ब्राह्मणराजन्ययोः परस्पराक्रोशे यादृशो दण्डस्तादृशः क्षत्रियवैश्ययोः परस्पराक्रोशे । ततश्चैवं सूत्रमूह्यितव्यम् । शतं वैश्यः क्षत्रियाक्रोशे । क्षत्रियस्तु वैश्यं पञ्चाशत् । एवमन्तरप्रभवेष्वपि द्रष्टव्यम् । अत्र जमदग्निः— मातृतुल्यमनुलोमानां पितृतुल्यं प्रतिलोमानामिति ॥ ११ ॥
ब्राह्मण और क्षत्रिय के लिए परस्पर वचन द्वारा अपमान करने पर जो दण्ड होते हैं वे ही दण्ड क्षत्रिय और वैश्य को परस्पर वाणी द्वारा तिरस्कृत करने पर मिलते हैं ॥ ११ ॥