गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि १९९

चोर अपने केशों को बिखराये हुए, हाथ में मूसल लेकर राजा के पास अपने अपराध की घोषणा करते हुए पहुँचे ॥ ४० ॥

पूतो वधमोक्षाभ्याम् ॥ ४१ ॥

वधस्ताडनं मरणाान्तिकम् । तेनैनं हन्यादित्यापस्तम्बः । सकृदेव ताडनम् ।
गृहीत्वा मुसलं राजा सकृद्धन्यात्तु तं स्वयम् ।
इति स्मरणात् । मोक्षो मोचनम् । पुनरेवंविधं मा कार्षीर्गच्छेति । ताभ्यां च वधमोक्षाभ्यां स्तेनः पूतो भवति । हतोऽपि शुध्यति मुक्तोऽपि शुध्यतीति ॥ ४१ ॥

उसी मूसल के द्वारा एक बार प्रहार करने से उसकी मृत्यु हो जाय अथवा राजा ( चेतावनी देकर ) छोड़ दे तो वह चोर दोषमुक्त हो जाता है ॥ ४१ ॥

अघ्नन्नेनस्वी राजा ॥ ४२ ॥

यदि दयादिना तं न हन्याद्राजा स्वयमेनस्वी भवति । चोरस्य यद्देनस्तदस्य भवतीति ॥ ४२ ॥

दया के वशीभूत होकर अपराधी को दण्ड न देने पर राजा स्वयं उस पाप से युक्त होता है ॥ ४२ ॥

अयं तु दण्डो ब्राह्मणवर्जमिति दर्शयति—
न शारीरो ब्राह्मणदण्डः ॥ ४३ ॥

स्वयमुपस्थितस्यापि ब्राह्मणस्य शारीरो दण्डो न कर्तव्यो मोक्ष एव ।
तथा च मनुः—
वधेन शुध्यति स्तेनो ब्राह्मणस्तपसैव च ॥ इति ।
अत्रैवकारबलात्तदानीं तस्यापि ब्राह्मणस्य तपसा मोक्षः । न क्वापि निमित्ते हस्तच्छेदादिकमपि कर्तव्यमित्येवमर्थः । तथा च मनुः—
त्रिषु वर्णेषु तानि स्युरक्षतो ब्राह्मणो व्रजेत् । इति ।
तपस्विब्राह्मणविषयमिदम् ॥ ४३ ॥

स्वयं उपस्थित होने पर भी ब्राह्मण को शारीरिक दण्ड नहीं दिया जाता ॥ ४३ ॥

अन्यस्य तु यथापराधं दण्डमाह—
कर्मवियोगविख्यापनविवासनाङ्ककरणानि ॥ ४४ ॥

यथा पुनस्तत्कर्म न करोति तथा करणं कर्मवियोगः । सर्वस्वहरणं प्रतिभूग्रहणमित्यादि । विख्यापनं चौर्य्यचिह्नेन ग्रामनगरादिष्वाघोषणम् ।

९ गौ० ध०