भारतकोश
गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

Gautama Dharmasutra Hindi

महर्षि गौतम द्वारा

स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished360 पृष्ठ

पृष्ठ 272, कुल 360 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 272

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि २०५

उपवासो भक्तत्यागः । स एव तपःस्वपि पुनः पुनः पठ्यत आदर- ख्यापनार्थम् । अपर आह—निष्क्रयणेषु पठित उपवास इन्द्रियनिग्रहः । व्यावृत्तस्यैव दोषेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह । उपवासं तमाहुस्तु न शरीरस्य शोषणम् ॥ इति पुराणे दर्शनादिति ॥ १५ ॥

ब्रह्मचर्य अर्थात् मैथुनत्याग, सत्यभाषण, सबनों में (अर्थात् प्रातः, मध्य न्दिन एवं सायं) स्नान, गीले (स्नान के बाद निचोड़े गये) वस्त्र पहनना, नंगी भूमि पर सोना, भोजन का त्याग इत्यादि (प्राणायाम आदि)—ये तप हैं ॥ १५ ॥

अथ देयान्याह— हिरण्यं गौर्वासोऽश्वो भूमिस्तिला घृतमन्नमिति देया- नीति ॥ १६ ॥ निगदव्याख्यातमैतत् ॥ १६ ॥ सोना, गाय, वस्त्र, अश्व, भूमि, तिल, घी और अन्न इत्यादि दान में दिये जाते हैं ॥ १६ ॥

अथ कियान्कालो जपादीनामित्यत आह— संवत्सरः षण्मासाश्चत्वारस्त्रयो वा द्वौ चैकश्चतुर्विंशत्यहो द्वादशाहः षडहस्त्र्यहोऽहोरात्र इति कालाः ॥ १७ ॥ एतेषु यावता शुद्धो मन्यते तावान्कालः ॥ १७ ॥ एक वर्ष, छः मास, चार (मास), तीन (मास), दो (मास), एक (मास) चौबीस दिन, बारह दिन, छः दिन, तीन दिन, तथा एक दिन और रात—इन प्रायश्चित्तों के समय हैं ॥ १७ ॥

एतान्येवानादेशे विकल्पेन क्रियेरन् ॥ १८ ॥ एतान्येव जपादीनि निष्क्रयणान्यनादेशे यत्राऽहृत्य प्रायश्चित्तमनि- र्दिष्टं तत्र विषये विकल्पेन कर्तव्यानि । एवकारः पौनर्वचनिकः । तद्यथा—देवदत्तो ग्रामं गच्छतु स एवारण्यमिति । किं सिद्धं भवति । येषु नियते (भिन्ने) ष्वाहृत्य प्रायश्चित्तमुक्तं तेष्वप्यभ्यासानुबन्धादौ प्रतिपूर- णापेक्षायां जपादीनामनुप्रवेशः सिद्धो भवति ॥ १८ ॥ जहाँ जप आदि किसी विशिष्ट प्रायश्चित्त का विधान न किया गया हो वहाँ इच्छानुसार उनमें से कोई किया जा सकता है ॥ १८ ॥