गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

२२४ गौतमधर्मसूत्राणि

पर्षद्या ब्राह्मणानां तु सा राज्ञां द्विगुणा मता।
वैश्यानां त्रिगुणा प्रोक्ता पर्षद्वच्च व्रतं स्मृतम् ॥
गृहस्थोक्तानि पापानि कुर्वन्त्याश्रमिणो यदि ।
शौचवच्छोधनं कुर्यादवार्गब्रह्मनिदर्शनात् ॥ इति ।
एतच्छौचं गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् ।
त्रिगुणं स्याद्वनस्थानां यतीनां च चतुर्गुणम् ॥ इति ।
अत्र भार्गवः-अशीतिर्यस्य वर्षाणि बालो वाप्यूनषोडशः ।
प्रायश्चित्तार्धमर्हन्ति स्त्रियो व्याधित एव वा ॥ इति ।
हारीतः-प्रायश्चित्ते प्रवृत्तस्तु मध्ये यदि विपद्यते ।
शुद्धस्तदहरेवासाविह लोके परत्र च ॥ इति च ॥ १३ ॥

ब्राह्मण के गर्भ का नाश करने पर भी ये ही प्रायश्चित्त होते हैं, भले ही उस गर्भ के बालक या कन्या होने का ज्ञान न हो ॥ १३ ॥

उक्तं ब्राह्मणवधे प्रायश्चित्तम् । अथ राजन्यवधे—

राजन्यवधे षड्वार्षिकं प्राकृतं ब्रह्मचर्यमृषभैकसहस्राश्च गां दद्यात् ॥ १४ ॥

राजन्यवधे कृते ब्राह्मणवधे यदुक्तं ब्रह्मचर्यं तत्षड्वार्षिकं कर्तव्यम् । तदपि प्राकृत स्वाभाविकं खट्वाङ्गादिरहितं ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तं षड् वर्षाणि कुर्यात् । एकाधिकं सहस्रमृषभ एकसहस्रो यासां ता ऋषभैक-सहस्रा गा दद्यात् । अत्रोशना—राजन्यवधे षड्वार्षिकं ब्रह्मव्रतं तस्यान्त ऋषभैकसहस्रगोदानं चेति । इदमभिषिक्तस्य श्रोत्रियस्य व्रतवतो बुद्धि-पूर्ववधे । तस्यैवाश्रोत्रियस्य व्रतहीनस्य वधे केवलं गोदानम् । उभयही-नस्यानाभिषिक्तस्य वधे केवलं षड्वार्षिकम् । अनभिषिक्तस्य तूभयवतो वासिष्ठम्—ब्राह्मणो राजन्यं हत्वाऽऽष्टौ वर्षाणि व्रतं चरेदिति । एतेषामे-वाबुद्धिपूर्वेऽर्धं कल्प्यम् । जातिमात्रवधे, स्त्रीशूद्रविट्क्षत्रवधो नास्तिक्यं चोपपातकमित्युक्त्वा —

एतदेव व्रतं कुर्यु रुपपातकिनो द्विजाः ।
अवकीर्णिध्वजं शुद्ध्यर्थं चान्द्रायणमथापि वा ॥

इति मनुरोक्तं द्रष्टव्यम् । किञ्चिद्गुणवतो वधेऽग्न्युत्सादिनिराकृत्यु-पपातकेषु चैवमिति वक्ष्यमाणे सांवत्सरिकं प्राकृतं ब्रह्मचर्यम् । एवमुत्तर-त्रापि द्रष्टव्यम् । सर्वत्राबुद्धिपूर्वेऽर्धं बुद्धिपूर्वे कृत्स्नमिति ॥ १४ ॥

(जानबूझकर) क्षत्रिय की हत्या करने पर छः वर्षतक सामान्य ब्रह्मचर्य और एक सहस्र गौ एवं एक साँ का दान करने पर प्रायश्चित्त होता है ॥ १४ ॥