गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

२७८	गौतमधर्मसूत्राणि

( यदि अनेक स्त्रियाँ हों तो ) पहली स्त्री के पुत्र को एक बैल अधिक मिले ॥ १२ ॥

ऋषभषोडशा ज्यैष्ठिनेयस्य ॥ १३ ॥

ज्येष्ठस्येति वर्तते । ज्येष्ठायाः पुत्रश्च भवति यो ज्येष्ठश्च भवति तस्य पञ्चदश गाव ऋषभश्चैक उद्धारः । सममन्यत् ॥ १३ ॥

सबसे बड़े पुत्र को ( प्रथम पत्नी से उत्पन्न होने के कारण ) पन्द्रह गायें और एक बैल मिले ॥ १३ ॥

अथ ऋषभषोऽधिको ज्येष्ठस्येत्यस्यापवादः—

समधा वाऽज्यैष्ठिनेयेन यवीयसाम् ॥ १४ ॥

ज्येष्ठस्येति वर्तते । तच्चाज्यैष्ठिनेयेनेत्यनेन सामानाधिकरण्यात्तृतीयान्तं संपद्यते । अज्यैष्ठिनेयेन कनिष्ठायां जातेन ज्येष्ठेन सह यवीयसां ज्यैष्ठिनेयानां समो वा विभागः । एकस्य जन्मतौ ज्यैष्ठ्यमन्येषां मातृत इति ॥ १४ ॥

अथवा बाद को विवाहित पत्नी से उत्पन्न हो तो ज्येष्ठ पुत्र पहली पत्नी से उत्पन्न छोटे पुत्रों के साथ बराबर भाग ग्रहण करे ॥ १४ ॥

प्रतिमातृ वा स्वस्ववर्गे भागविशेषः ॥ १५ ॥

विंशतिभागो ज्येष्ठस्येत्यादिर्य उक्तो भागविशेषः स प्रतिमातृ वा स्वे स्वे सर्गे विशेषः कर्तव्यः । एतदुक्तं भवति—यावत्यो मातरः पुत्रवत्यस्तावता विभक्ते धन एकस्या यावन्तः पुत्रास्तेषां भागानकीकृत्य तत्र तत्र वर्गे यो यो ज्येष्ठस्तस्य विंशतिभागो ज्येष्ठस्येत्यादिर्भागविशेष इति । एवं पुत्रवतो विभाग उक्तः ॥ १५ ॥

अथवा माता के अनुसार प्रत्येक वर्ग के पुत्रों का विशेष भाग निर्धारित होना चाहिए ॥ १५ ॥

अथापुत्रस्याऽऽह—

पितोत्सृजेत्पुत्रिकामनपत्योऽग्निं प्रजापतिं चेष्ट्वाऽस्मदर्थमपत्यमिति संवाद्यं ॥ १६ ॥

पिता नाम तामुत्सृजेद्दद्यात् । भाविसंज्ञानिर्देशोऽयम् । यथा यूपं छिनत्तीति । पुत्रिकां भविष्यन्तीं दुहितरमनपत्योऽपुत्रोऽग्निं प्रजापतिं चेष्ट्वाऽग्नये स्वाहा प्रजापतये स्वाहेत्याज्यभागानन्तरमौपासन आज्येन