गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

५ काण्डका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ७३ उपमूललूनाः पितृभ्यः ॥ १७ ॥ उपमूले-मूलसमीपदेशे लूना-श्छिन्नाः कुशाः पितृभ्यः पितृकर्मार्थमासाद- यितव्या इति प्रसङ्गादिहोच्यते । ते खल्विमे मूलसमीपेऽप्यधोभाग एव लवित- व्या नोर्ध्वभागे । “हरिता यज्ञिया दर्भाः पीतकाः पाकयज्ञियाः । समूलाः पितृदेवत्याः कल्माषा वैश्वदेविकाः ॥” इति कर्म्मप्रदीपे समूलत्वोपदेशात् । कल्माषाश्चित्राः । “चित्रं किर्मीरक- ल्माषशबलैताश्चकर्बुरे” इत्यमरः ॥ १७ ॥ तेषामलाभे शूकतृण-शर-शीर्य्य-बल्वज-मुत्तव, नल-लुष्ठ ( शुण्ठ ) वर्जꣳसर्वतृणानि ॥ १८ ॥ तेषां यथोद्दिष्टानां कुशानामलाभे शूकतृणादिवर्जं सर्वतृणानि वर्हिषास्तरणा- र्थमासादयितव्यानि । बर्हिः संज्ञकानि वा भवन्ति । तैः कुशार्थः कर्त्तव्य इ- त्यर्थः । शूकतृणं-शूकयुक्तं तृणं, शूकानि फलपुष्पमञ्जर्य्यः । यद्वा-शूकतृणं-यव- गोधूमादिः । शरादयस्तृण(१)जातिविशेषाः ॥ १८ ॥ आज्यं स्थालीपाकीयान्त्रीहीन् वा यवान्वा चरुस्थालीं- मेक्षणम् अनुगुप्ताअप इति ॥ १९ ॥ अत्र प्रतिपदं कल्पयते । इति सम्बध्यते । स्थालीपाकीयान्-स्थालीपाक- समर्थान् । यावद्भिः स्थालीपाकोनिर्वहति तावतोव्रीहीन्वा यवान्वोपकल्पयते । चरुस्थालीम् उक्तलक्षणां । मेक्षणम्- “इध्मजातीयमिध्मार्द्धप्रमाणं(२) मेक्षणं भवेत् । वृत्तञ्चाङ्गुष्ठपृथ्वग्रमवदानक्रियाक्षमम् ॥ एषैव दर्वी यस्तत्र विशेषस्तमहं ब्रुवे । दर्वीद्व्यङ्गुलपृथ्वग्रा तुरीयेनन्तु मेक्षणम् ॥” इति कर्म्मप्रदीपोक्तलक्षणम् । अनुगुप्ताः सुरक्षिताः । अपोजलानि । इति शब्द आद्यर्थः । अन्यदप्येवं भूतं दर्वीप्रभृतिकं सूचयति ॥ १९ ॥

---

( १ ) तत्र “शरस्तु-मुञ्जोवाणाख्योगुन्द्रस्तेजनकः सरः” इति वाचस्पत्याभिधाना- द् दन्त्यादिरपि सरः । मुञ्जमध्यवर्त्ती “शरकण्डा” इति प्रसिद्धः । शीर्य “ओदाड” इति मिथिलाभाषायां प्रसिद्धः । बल्वजः “सावय” इति प्रसिद्धः । अयं बहुवचनान्ततया ऽमरे पठितः । “एको बल्वज” इति महाभाष्यकारवचनादेकवचनान्तोऽपि । ( २ ) प्रादेशप्रमाणान् । स्पष्टमभिहितोऽयमर्थोगृह्यासङ्ग्रहे— “प्रादेशमात्रं कुर्वीत मेक्षणं समिधस्तथा । इध्मः समानवृक्षाणां द्विप्रादेश- प्रमाणतः ॥” इति ॥ १० गो० गृ० सू०