गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

२ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २६१ अथैनामनुमन्त्रयते-“ध्रुवा द्यौरि-”त्येतयर्चा ॥ १२ ॥ ( मं०ब्रा० १।३।८ ) अथानन्तरमेष एनां—वधूं प्रकरणाद्धरः । अनुमन्त्रणोक्तेरनामिकाग्रेण स्पृशन्निति गम्यते । उक्त-( २।२।१४ सू० )-वचनात् । मन्त्रोयथा— “ध्रु॒वाद्यौर्ध्रु॒वा पृ॑थि॒वी ध्रु॒वं विश्व॑मि॒दञ्जग॑त् । ध्रु॒वासः॒ पर्व॑ता इ॒मे ध्रु॒वा स्त्री प॑तिकु॒ले इ॒यम्” ॥ ८ ॥ इति । अस्यार्थः । अत्र यथा—तथेत्यध्याहायमर्थसाङ्गत्यार्थम् । 'यथा' 'द्यौः' अन्त- रिक्षम् । 'ध्रुवा' स्थिरा 'पृथिवी' च 'ध्रुवा' स्थिरा । 'विश्वं' सर्वम् 'इदञ्जगत्' सचराचरं 'ध्रुवम्' । सद्रूपेणाऽवस्थितम् । यथा च 'इमे' 'पर्वताः' 'ध्रुवासः' ध्रुवाः(१) । तथा 'इयं स्त्री' पतिकुले' पतिगृहे(२) 'ध्रुवा' स्थिरा "भवत्वि"-ति शेषः ॥ ८ ॥ इति ॥ २१ ॥ अनुमन्त्रिता गुरुं गोत्रेणाभिवादयते ॥ १३ ॥ अनुमन्त्रितैव(३) वधूरभिवादयते । न तु तन्त्रसमापनानन्तरम् । गुरुं पतिम् । तथाच याज्ञवल्क्यः-“पतिरेको गुरुः स्त्रीणामि”-ति । गोत्रेण-पति- गोत्रेण । सान्निध्यात्(४) । स्मृत्यन्तरसंवादाच्च । तदानीमेव तद्गोत्रत्वात्तस्याः । तथाच लघुहारीतः— “स्वगोत्राद्भ्रश्यते नारी विवाहात्सप्तमे पदे । पतिगोत्रेण कर्त्तव्या तस्याः सर्वक्रिया ततः ॥” इति । एवञ्च— “चतुर्थीहोममन्त्रेण त्वङ्मासहृदयेन्द्रियैः । भर्त्रा संयुज्यते नारी तद्गोत्रा तेन सा भवेत् ॥” इति बृहस्पतिवचनं शाखान्तरविषयम् ॥ तन्मन्त्रलिङ्गसंवादात् । तदुक्तं बृहस्पतिनैव । “पाणिग्रहणिका मन्त्राः पतिगोत्रप्रदायकाः ।” इति । एवञ्च प्रवरसापिण्ड्ययोरपि इदानीमेव प्राप्तिः । गोत्रसमानत्वात् । अत्राभिषेकपाणिग्रहणमन्त्राणा(५)मेव शरीरैक्यनिमित्तत्वाच्चेति बोध्यम् ॥ ( १ ) “आजसेरसुकू” ( पा० ७।१।५० ) इत्यसुगागमः ॥ ( २ ) “कुले जनपदे गोत्रे सजातीयगणेष्वपि । भवने च तनो क्लीबमि”ति मेदिनी । ( ३ ) अनुमन्त्रितैतिश्लोपादानमेवानुमन्त्रणानन्तरमेवाभिवादनप्राप्त्यर्थमिति भा- ष्यकारः ॥ ( ४ ) गुरुं गोत्रेणेति पदयोः । अतएव पद्धतिकृतोबारेेश्वरादयः “अनुमन्त्रिता सती प्राज्ञेन गोत्रेण पाणिग्राहमभिवादयेत्” इत्येवं लिखन्ति स्म ॥ ( ५ ) अनुमन्त्रण-मन्त्रेणाऽप्ययमर्थोऽभिनिसरति “ध्रुवा स्त्री पतिकुले इयमि”ति । कुलशब्दो-गोत्रार्थकोऽपि मेदिन्यामुक्त इत्यनुपदमेवोपदर्शितम् ॥ २१ गो० गृ० सू