गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

५ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रम्– १७६ मिताक्षराकारः । पर्वाणीति बहुवचननिर्देशादार्थावगमाद्गेयामपिग्रहणं, यथा- चाग्रे स्फुटीभविष्यति ॥ दक्षिणेन पाणिनाोपस्थमभिमृशेत् । “विष्णुर्योनि कल्पयत्वे”- तयर्चा । “गर्भन्धेहि सिनीवाली”-ति च ॥ ६ ॥ ( मं० ब्रा० १।४।६-७ ) यदा प्रथमं (१)सम्भवेत्तदा दक्षिणेन पाणिना । उपस्थं-योनिम् । “उप- स्थः शेफसि क्रोडे तथा मदनमन्दिरे” इति मेदिनी । अभिमृशेत्-स्पृशेत् । वि- ष्णुर्योनि” “गर्भन्देही”-त्येताभ्यामृग्भ्याम् । यद्यपि “दक्षिणेन पाणिना(२) कृत्यमनादेशे” इति परिभाषायत एव प्राप्तेर्दक्षिणेनेति विशेषणमयुक्तमिव प्रति- भाति । तथापि शौचादौ सव्यस्यैव विनियोजनादत्रापि गुह्याङ्गे तथा भ्रमोमा- भूदिति तदुपादानम् । मन्त्रौयथा— “विष्णुर्योनि कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिं॑शतु । आसिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्भन्दधातु ते ॥ ६ ॥ गर्भन्धेहि सिनीवालि गर्भन्धेहि सरस्वति । गर्भन्ते अश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रजौ ॥ ७ ॥ अनयोरर्थो—हेवधु ! ‘विष्णुः’ नारायणः ‘ते’ तव ‘योनिं’ ‘कल्पयतु’ सुप्र- सवसम(३)र्थङ्करोतु । ‘त्वष्टा’ भूस्थानदेवता ( निघं० ५।५।११ ) ‘रूपाणि’ ‘पि- शतु’ प्रकाश(४)यतु । किञ्च ‘प्रजापतिः’ विधाता तामेव योनिम् ‘आसिञ्चतु’

---

( १ ) “ऊढायाः प्रथमार्त्तवे” इति वचनात् । गर्भसंस्कारश्चायं गर्भाधानाख्यः पात्र- द्वारेण स्यात्ततश्च सकृत्संसकृते स्त्रीद्रव्ये योयोगर्भ उत्पत्स्यते स स संस्कृत एव भविष्यति तस्मात्सकृदेव स्यान्न प्रतिगर्भम् । एवं पुंसवनसीमन्तोन्नयने अपि द्रष्टव्ये । इति भट्टनारा- यणादयः । त्रयोऽप्यमी संस्काराः प्रतिगर्भमावर्त्तन्तेऽन्यथा परेषाङ्गभाणामसंस्कारः स्यादिति कर्कापाध्यायाः । गर्भाधानं प्रतिगर्भमावर्त्तते न पुसवनसोमन्तोन्नयने । इति विज्ञानेश्वरः । सीमन्तोन्नयनं प्रतिगर्भन्नावर्त्तते । गर्भाधानपुंसवने आवर्त्तते एवेति शूल- पाणिगायेनारायणप्रभृतयः । किंपुनरत्रयुक्तम् ? शूलपाण्यादिमतमेष । “ऋतावृतावि” ति स्मरणात् । “ऊढायाः प्रथमार्त्तवे” इति तु मातृश्राद्धपरम् । “असकृद्यानि कर्माणि क्रियेरन्कर्मकारिणा । प्रतिप्रयोगं नैवं स्युर्मातरः श्राद्धमेव चे”ति कर्म्मप्रदीपस्मरणात् । तथाचात्र प्रथममिति व्याख्यानं मुरारिमिश्रीयमनुदिनं द्रष्टव्यम् । तस्य च प्रथमानति- क्रमएव तात्पर्यम् । संवदति चामुमर्थमेतन्नं सूत्रम् “अथ सीमन्तकरणं प्रथमगर्भे” इति॥ ( २ ) तथाच कर्म्मप्रदीप. “कर्मोपद्दिश्यते यत्र कर्तुरङ्गं नचोच्यते । दक्षिणस्तत्र वि- ज्ञेयः कर्मणां पारगः कर” इति ॥ ( ३ ) “कृपूसामर्थ्ये” ( भ्वा०आ० ) णिजन्तात्प्रार्थनायां लोट् । ( ४ ) “पिशअवयवे” ( तु०प ) मुचादित्वान्नुम् । अयन्दीपनायामपीति दीक्षितच- रणाः ( सि० कौ० ) प्राहुः ॥