गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

फले शलाटुः स्याद्दि"-त्याग्नेयाभिधानाद् "अस्त्वस्तवक उच्यते” इति कर्म्मप्रदी- पपाठाच्च । नीलाभिधानम्(१)फलस्य तद्रूपत्वाद्विरतमिति तदर्थः । औदुम्बर- म्-उदुम्बरवृक्षोद्भवम् । तस्येदम्" (पा० ४।३।१२०) इत्यण्प्रत्यय आदि- वृद्धिः ॥ यथोक्तं स्तवकम् “अयसूर्जावत” इति मन्त्रेण वध्वाः कण्ठे सुडोलके- नामुच्य वध्नाति । बध्नीयात् । मन्त्रोयथा— “अयसूर्जावतोवृक्ष ऊर्जीव फलिनी भव । पर्णं वनस्पते नुत्त्वा नुत्त्वाऽस्यां सूयतायूँरयिः” ॥ १ ॥ इति । अस्यार्थः । ‘अयम्' उदुम्बरो यज्ञाङ्गो ‘वृक्ष’ “ऊर्जावान्” इति शेषः । अस्य 'ऊर्जावतः'(२) वृक्षस्य 'ऊर्जीव' (३) फलशाखेव (हेवधु !) त्वं 'फलिनी' बहुफलवती(४)प्रशस्तफलवती वा भव । किञ्च हे ‘वनस्पते’ उदुम्बर ! (५)त्वया- ऽस्यां 'रयिः' पुत्ररूपं धनम् (निघं०२।१०।८) 'सूयताम्' प्रसूयताम् । त्वयाऽनुगृ- हीतेयं भाग्यवतः पुत्राँल्लभतामित्यर्थः । किमिव ? 'नुत्त्वा' 'नुत्त्वा' प्रेर्य्य२ 'पर्ण' पत्राणीव । (६) जातावेकवचनम् । यथा त्वया पत्राणि प्रेर्य्य २ प्रसूयन्ते तथेयं बहुपुत्रा त्वया क्रियतामित्यर्थः ॥ १ ॥ इति ॥ अथ सीमन्तमुर्ध्वन्नयति(७)भूरिति दर्भपिञ्जलीभिरेव प्रथमम् । भुव इति(८) द्वितीयम् स्वरिति तृतीयम् ॥ ५ ॥ अथेति स्थाननियमार्थम् । तत्रस्थ एव पतिः । सीमन्तमुक्तरूपमूर्द्ध्वमुपरि नयति-नयेत् । इत्यर्थः । तत्र मन्त्रमाह-भूरितीति । अनेन मन्त्रेण प्रथमम् । केनोन्नयति ? दर्भपिञ्जलीभिरेव । “अनन्तर्गर्भिणं साग्रङ्कौशं द्विदलमेव च । प्रादेशमात्रं विज्ञेयं पवित्रं यत्र कुत्रचित् ॥ ( १ ) आममपक्वम् “आमोहरुक् तद्विदोः पुंसि स्यादपक्वेऽन्यलिङ्गवद्दि”ति मेदिनी ॥ ( २ ) ऊर्जशब्दोऽन्नाथैः ( निघं० २।७ ) “ऊर्जाद उत यज्ञियासः” ( ऋ० सं० ८।१। १३।४ ) इति श्रुतौ ऊर्जादाश्च यज्ञियाश्चे”—ति निरुक्तम् । (१।८।१ ) अत्राङ्गमिरित कर्म्म- कान्तम् । यद्यतेत्स्म तदङ्गन्तदिहोदुम्बरफलम् । पक्के सुप्रवृकणमितितन्निर्वचनदर्शनादि- ति गुणविष्णुसम्मतार्थः । ततोभूम्नि मतुपि ‘शरादीनाञ्च” (,पा० ६।३। १२० ) इति पूर्वपदस्य दीर्घः ॥ ( ३ ) ऊर्जीति भूम्नि मत्वर्थे ई ( पा० ५।२।१२२ वा० ) प्रत्ययेन साधुः ॥ ( ४ ) भूम्नि प्रशंसायां वा मत्वर्थे इनिः । ( पा० ५।२।१२६ ) ॥ ( ५ ) “वानस्पत्यः फलैः पुष्पैरपुष्पाद्वनस्पतिरि”—त्यमरः । अनेन तदधिष्ठात्री देवतैव संबोध्य प्रार्थ्यते ॥ ( ६ ) “पत्रं पलाशं छदनं दलं पर्णं छदः पुमानि”त्यमरः ॥ ( ७ ) अत्राप्युन्नयतीति चन्द्रकान्तसम्मतः पाठः । मुरारिमिश्रादिभिस्तु उन्नयती- त्येव पठितम् ॥ ( ८ ) अत्रापि भुवर्वारिति चेति चन्द्रकान्तः पपाठ ॥