गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

[२०४ नामकरणविधिः । [ २ प्रपाठके-]

निगदव्याख्यातम् ॥ १० ॥ प्रदाय च माता— अनुपृष्ठम्परिक्रम्योत्तरत उपविशत्युदगग्रेषु दर्भेषु ॥११॥ एतदप्युक्तार्थम् ॥ ११ ॥ अथ जुहोति प्रजापतये तिथये नक्षत्राय देवताया इति ॥ १२ ॥ अथेत्यानन्तर्यार्थकम् । उपविष्टायान्तस्याङ्केकुमारं तस्यै प्रदाय जुहोति । (१)इतरथा गृहीतकुमारस्य हवनासम्भवान् । इत्येवमेके । गृहीतकुमार एव जुहोतीत्यपरे । पद्धतावप्येवमेव । कस्मै जुहोति? प्रजापतये । स चायं [ प्रजा- पतिहोमः ] “मनसा प्रजापतिन्ध्यायेत्तूष्णीं होमेषु सर्वत्रे”त्याश्वलायनवचना- त्तथा कर्त्तव्यः । अत्राविशेषोक्तेर्देवतापेदन (२)तिथिनक्षत्रोभयदेवतालाभः । अत एव च विसमासकरणम् । तदुभयञ्च कुमारजन्मकालिकमेव । तथाच बह्वचगृहे—“त्रीणि चेतानि सदैवतानि जुहुयाद्यस्मिन्जातः स्यादि”ति । तिथि- देवतास्तु— “ब्रह्मा त्वष्टा च विष्णुश्च यमः सोमः कुमारकः । मुनिर्वसुः पिशाचश्च धर्मोरुद्रोरविस्तथा ॥ मदनश्चैव यक्षश्च विश्वेदेवास्तथैव(३) च । अमायां पितरः प्रोक्ता यज्ञार्थास्तिथिदेवताः ॥” इति वचनोपात्ता इह ग्राह्याः । न तु पुराणान्तरोक्ताः । परिशिष्टसंवादात् । तथाचात्र होमप्रकारे कात्यायनः— “नामधेये मुनिवसुपिशाचां बहुवत्सदा । यक्षांश्च पितरोदेवा यष्टव्यास्तिथिदेवताः ॥” इति । पुराणान्तरे मुन्यादिदेवतानभिधानात् । बहुवदिति—बहुवचनान्तशब्देनेत्य- र्थः । एवमग्रेऽपि नक्षत्रदेवताहोममधिकृत्य तथा— “आग्नेयाद्येऽथ(४) सार्पाद्ये विशाखाद्ये तथैव च । अषाढाद्ये धनिष्ठाद्ये अश्विन्याद्ये तथैव च ॥ ( १ ) अनादेशादाज्यन्द्रव्यम् । “आज्यन्द्रव्यमनादेशे जुहोतिषु विधीयते” इति कात्यायनवचनात् ॥ ( २ ) तिथयः प्रतिपदाद्याः । तासान्देवता पूर्णिमान्तानां ब्रह्मादयोविश्वेदेवान्ताः । तत्र तिथिहोमे “ॐ प्रतिपदे स्वाहा” इत्येवमादिकः प्रयोगः । तिथिदेवताहोमे प्रकारः कर्मप्रदीपोक्तोऽग्रेव्यक्तः । ( ३ ) पूर्णिमायाम् ॥ ( ४ ) द्विवचनान्तात् सन्धिरत्रार्षः । प्रगृह्यसंज्ञायां [ ( पा० १।१।११) प्रकृतिभाव ( पा० ६।१।१२५ ) स्मरणात् ।