गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

२३२ उपनयनविधिः । २ प्रपाठके- पृच्छति । अत्र क इति नामविषयकः प्रश्नः । नामेति प्रसिद्धार्थकम् अव्ययम् । तथा च प्रसिद्धं नाम पृच्छति । कोऽसीति सूत्रार्थः ॥ २२ ॥ किं कृत्वा— अभिवादनीयं नामधेयङ्कल्पयित्वा ॥ २३ ॥ अभिवादनं-पादोपसङ्ग्रहणम् । सम्भाषणं वेति चन्द्रकान्तः । “समे तु पादग्रहणमभिवादनमित्युभे” इत्यमरः । तदर्थमभिवादनीयम् । नामधेयत्वेन ( पा० १।१।७५ वा० ) वृद्धत्वाच्छः ( पा० ४।२।११४ ) तस्यानीयर् ( पा० ४।४।२ ) कल्पयित्वेति वचनात्तदानीमेवाचार्येण तत्कल्पनमायाति । अभिवा- दनीयमितिकरणात्सर्वत्रैवाभिवादने ब्रह्मचारिणाऽऽचार्यकल्पितेनैव नाम्ना व्यवहरणीयमिति बोधयति ॥ २३ ॥ अभिवादनीयनाम विशिनष्टि— देवताश्रयं वा नक्षत्राश्रयं वा ॥ २४ ॥ आद्यं यथा—“विष्णुशर्म्मनामा(१)सी”ति । द्वितीयं यथा—“फाल्गुनश(२)- र्म्मनामासीः'ति ॥ २४ ॥ गोत्राश्रयमप्येके ॥ २५ ॥ तद्यथा “कौशिकशर्म्मनामासी-”ति ॥ २५ ॥ ततो माणव(३)केन “ॐ अमुकनामाऽस्मी—”त्याचार्यकल्पिते नाम्नि कथिते— उत्सृज्यापामञ्जलिमाचार्योदक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पाणिं साङ्गुष्ठं गृह्णाति—“देवस्यते सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बा- हुभ्याम्पूष्णोहस्ताभ्याꣳहस्तं गृह्णाम्यसा(४)- वि”—ति ॥ २६ ॥ ( मं० ब्रा० १।६।१८ )

---

( १ ) अत्र नामधेये “शर्म्मान्तं ब्राह्मणस्ये”ति मानवं वचनं मानं, विशेषविचारस्तु- नामद्वैतप्रकरणे द्वैतनिर्णये द्रष्टव्यः । ( २ ) नक्षत्रपदेन यन्मास्युपनयनन्तत्समाख्यापकमेवेति केचिदाचक्षते ॥ केचित्तु शतपदचक्रानुसारिजन्मनक्षत्राश्रयन्नामाहुस्तत्तुच्छं तस्यगुह्यत्वस्यागमेऽप्यभिधानात् । तथाचशारदातिलकटोकायां राघवभट्टोद्धृतम् “जन्मनक्षत्रयोन्या नौ मारणानि यथातथम् । कृतानि न चिरेणैव सिद्धिदानि महेश्वरी” तिवचनम् ॥ ( ३ ) अत्र “कोनामासि”? “असौनामास्मी”त्येवं ब्राह्मणे सहैव द्वयं पठ्यते । विनियोगोऽपि पृथगेव बौद्धेश्वरादिपद्धतिषु पठ्यते । “ॐ विष्णुशर्म्मनामास्मी”त्येवं वाक्याभिलापश्च । सूत्रकृता तूत्तरवाक्यस्यानभिधाने कारणं मृग्यम् ॥ ( ४ ) अस्य ह्रस्य अश्छान्दसः ( पा० ८।२।३३ वा० ) ॥