गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

पातयेद्”—ति दानोद्द्योतलेखनमपि तदभिप्रायकमेवेति द्रष्टव्यम्। इति महा- महो० हर्षनाथशर्म्माणः संस्कारदीपकेप्राहुः। सा च धारा “ॐ एतमुत्यमि”त्यादि वसुप्रकाशकमन्त्रेण कार्या। न तु “वसोः पवित्रमि”ति पारक्येण। अक्रिया(१)पत्तेः। मन्त्रस्यतु सकृदेव पाठो- नत्वावृत्त्या। बीजाभावात्। इति मुरारिमिश्राः। वाचस्पतिमिश्रादयोऽप्येवम्। यद्यप्येकजातीयत्वेऽपि धाराकर्मणाम्भेदात्सर्वत्र मन्त्रान्वयोयुक्तः। “मन्त्रा- न्तैः कर्मादिः सन्निपात्यः” इति कात्यायनसूत्रात्। तथापि गोशतादौ संख्या- विशेषस्य देवतावच्छेदकत्ववत् इहापि सप्तादेरवच्छेदकत्वात्। सप्तत्वाद्यवच्छिन्न- धारादानमेकमेवकर्मेति सकृदेवपाठो मन्त्रस्य। तथा च परिभाषाध्याये का- त्यायनः—“एकद्रव्ये कर्म्मावृत्तौ सकृन्मन्त्रवचनं कृतार्थत्वात्” इति क्रियादौ, मन्त्रवचनमुक्तं, क्रिया च साभ्यासा एकैवेति न पुनर्वचनम्। “सकृते कृतः शास्त्रार्थः” इति न्यायादिति तदर्थ इति दिक्॥ इत्थन्धाराकरणानन्तरम् आयुष्याणि(२)-आयुर्वृद्धिकराणि “आयुष्यं ब्रह्मवर्चस्यम्” इत्यादीनि सूक्तानि। शान्त्यर्थम्-अमङ्गलन्निवृत्त्यर्थम्। अत एव नैतज्जपस्य श्राद्धाङ्गत्वं, फलश्रुत्या प्रधानत्वावगमात्। तदनु-तत्पश्चात्। षड्भ्य इति। मात्रादीनामप्युपलक्षणम्। तथा च शातातपः— “मात्तॄणां प्रथमं श्राद्धं पित्तॄणां तदनन्तरम्। ततोमातामहानाञ्च वृद्धौ श्राद्धत्रयं भवेत्॥” इति। मत्स्यपुराणम्— “उत्सवानन्दसन्ताने यज्ञोद्वाहादिमङ्गले। मातरः प्रथमं पूज्याः पितरस्तदनन्तरम्॥ ततोमातामहानाञ्च विश्वेदेवास्तथैव च॥” इति। उत्सवानन्दहेतौ सन्ताने। सत्पुत्रोत्पत्ताविति यावत्। अत्रोद्वाहपद- म्बृष्यन्तरोक्तकन्यापुत्रविवाहपरम्। एकमूलकत्वकल्पनालाघवात्। एतेन यज्ञवत् स्वीयविवाहोऽप्याभ्युदयिकनिमित्तमित्यपास्तम्। “स्वपितृभ्यः पिता द- दद्याद्”—ति वचनात् पितुरभावे स्वविवाहस्यापि निमित्तत्वम्। न तु पितरि सत्य- पीति श्राद्धकल्पस्मृतिसारादयः। “अपरे च नान्दीमुखेभ्यः श्राद्धन्तु पितृभ्यः कार्यमृद्धये। ततोविवाहः कर्त्तव्यः शुद्धः शुभफलप्रदः” इति ब्रह्मपुराणवचना- त्स्वविवाहे काम्यमाभ्युदयिकं न तु नित्यमित्याहुः। प्रथमविवाहेऽपि पितुरन्ये-

---

( १ ) तथा च कात्यायनः। “अक्रिया त्रिविधा प्रोक्ता विद्वद्भिः कर्मकारिणाम्। अक्रिया च परोक्ताच तृतीयाचायथाक्रिये”-ति॥ ( २ ) आयुषेहितानीत्यर्थे “गवादिभ्यत्वन्” ( पा० ५।१।२ ) यत्प्रत्ययः॥