गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— ३ लमहाभाष्यम् ॥ तदनेन सूत्रेणाभिधेयादीनि (१) शिष्यप्रवृत्त्युपयोगीनि स्वर- सतोदर्शितानि । तत्राभिधेयः कर्म्म यथोक्तम् । श्रेयः प्रयोजनम् । सम्बन्धोऽपि यथायथं सुखबोधः प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावादिः । अथशब्देनानन्तर्यावगमादधिकार्यपि प्रतिपादितकल्प एवेत्यास्तां विस्तरः ॥ १ ॥ तत्र तावत्साधारणकर्म्माङ्गभूताः केचन धर्म्माः परिभाष्यन्ते— यज्ञोपवीतिनाऽऽचान्तोदकेन च कृत्यम् ॥ २ ॥ यज्ञार्थं—(२)मुपवीतं-ब्रह्मसूत्रंयँथावद्विहितयँस्यास्ति स यज्ञोपवीती मत्वर्थे इनिः प्रत्ययः । ( पा० ५।२।११५ ) तेन यज्ञोपवीतिना । आचान्तमा- चमनविधिनेष(३)दृच्छित(म्पीत)मुदकँयेनासावाचान्तोदकस्तेन । चकाराद्वद्ध- शिखेन । कृत्यम्-कर्म्म “कर्त्तव्यमि”ति सूत्रशेषः । तथाचच्छन्दोगपरिशिष्टम्— “सदोपवीतिना भाव्यं सदा बद्धशिखेन च । विशिखोव्युपवीतश्च यत्करोति न तत्कृतम्” ॥ १ ॥ इति । यज्ञोपवीताचमनयोः स्वरूपमुपरिष्टाद्वक्ष्यति—“यज्ञोपवीतं कुरुते” (१।२।१) इत्यादिना । इदानीङ्कर्म्माङ्गेषु वक्तव्येषु कालमेव तावत्परिभाषते-- उदगयने पूर्वपक्षे पुण्येऽहनि प्रागावर्त्तनादह्नः कालं विद्यात् ॥ ३ ॥ उदगयनं मकरादिषण्मासपर्यांवत्सूर्यस्योद्गमनात्प्रसिद्धं ज्यौतिषे । तत्र पूर्वपक्षे “पक्षौ पूर्वापरौ शुक्लकृष्णौ मासस्तु तावुभौ” इत्यमराच्छुक्लपक्षे । पुण्ये- पुनीते (शोभने) विष्ट्यादि-दोषरहिते यथोक्ते । अहनि-दिवसे । तत्रापि अह्नो- वासरस्याऽऽवर्त्तनाच्छायायाः परिवर्त्तनात् । प्राक्-पूर्वम्पूवाह्न इत्येतं कालं वि- द्यात्-जानीयात् । प्रकृतस्य कृत्यस्य ( गृह्यकर्म्मणः ) इत्यर्थः । स्मरन्ति च— “आवर्त्तनन्तु पूर्वाह्नोह्यपराह्नस्ततः परम्” इति । अत्र पूर्वाह्न इत्येव वक्तव्ये प्रागित्याद्यभिधान “पूर्वाह्नोवै देवानाम्मध्य- ( १ ) एतच्चतुष्टयमेवानुबन्धपदप्रतिपाद्यं यद्विना ग्रन्थादौ मङ्गलमुपनिबद्धमपि न शस्यते इत्युक्तमभियुक्तैः । यथा — “विना विषयसम्बन्धौ तथैवार्थाधिकारिणौ । अव्याख्येयोभवेद्ग्रन्थः स्यादग्रन्थे तच्चतुष्टयम्” इति ॥ “विनाऽनुबन्धं ग्रन्थादौ मङ्गलं नैव शस्यते” इति चैवमादि । तल्लक्षणञ्च “ग्रन्थाऽध्य- यनप्रवृत्तिप्रयोजकज्ञानविषयत्त्वम्” इति । प्रवृत्तिजनकश्चेष्टसाधनताज्ञानं, कृतिसाध्यता- ज्ञानञ्च । तज्जनकञ्चानुबन्धज्ञानम् । विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानं कारणम् । इति ॥ ( २ ) अत्र तादर्थ्यचतुर्थ्या समासः । ( ३ ) आ-इतीषदर्थेऽव्ययम् ।