गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— ५ “पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकम्” । इति । गोभिलोऽपि-अमावास्यायां पिण्डपितृयज्ञमभिधाय “इतरदन्वाहार्यं मा- सीनम्” ( ३।५।३ ) इत्याह । तदेतत्साग्निना प्रतिपदि आद्रियते ॥ ५ ॥ अपवर्गेऽभिरूपभोजनं यथाशक्ति ॥ ६ ॥ क्रियापरिसमाप्तिरपवर्गस्तस्मिन् । अभिरूपोविद्वान् कृतबुद्धिरनुष्ठाता चे- त्याहुः(१) । तादृशस्याभिरूपस्याभिरूपयोरभिरूपाणां वा भोजनम् । यथाश- क्ति-शक्तिमनतिक्रम्य वित्तशाठ्यमन्तरा “गृह्यकर्म्मसु विद्यादि”ति वाक्यशे- षः । तथा च शक्तिसत्त्वेऽन्यथाकरणं निषेधति मनुः— “प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्त्तते । न साम्परायिकन्तस्य दुर्मतेर्विद्यते फलम् ॥” इति । साम्परायिकं (२)पारलौकिकम् ॥ ६ ॥ इति सर्वकर्म्मसाधारणविधयः ॥ ❀ ॥ ( अथाग्न्याधानविधिः ) एवं सर्वकर्म्मसाधारणं परिभाष्य प्रायेणाग्निसाध्यत्वात्कर्मणामग्न्याधान- कालन्तावदाह(३)— ब्रह्मचारी वेदमधीत्यान्ताꣳसमिधमाधास्यन् ॥ ७ ॥ ब्रह्म वेदस्तदध्ययनार्थं व्रतमपि ब्रह्म, तच्चरत्यनुतिष्ठतीति ब्रह्मचारी । ता- च्छील्ये णिनिः । ( पा० ३।२।७८ ) उपधावृद्धिः । उपकुर्वाण एव न नैष्ठिकः । तस्य ह्यामरणाद्गुरुकुल एवावस्थानानुज्ञानम् ।। स वेदमिति जात्येकवचनम्— “वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथाक्रमम् । अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यां स्त्रियमुद्वहेत् ॥” ( १ ) तथाचामरः “प्राप्तरूपसरूपामिरूपा बुधमनोज्ञयोः” इति । “अभिरूपोबुधे रम्ये” इति मेदिनी च। सर्व्ववेदमृपनिबद्धं गृह्यासङ्ग्रहे-“यत्र विद्या च वित्तञ्च सत्यं धर्म्मः शमोदमः । अभिरूपः स विज्ञेयः स्वाश्रमे योव्यवस्थितः” । इति । ( २ ) “युद्धायत्योः सम्परराय” इत्यमरादायतिशब्देन परलोकमुच्यते । ततो “वि- मथादित्वात् ( पा० ५।४।३४ ) ठक् । ठस्येकः ( पा० ७।३।५० ) आदिवृद्धिः । ( पा० ७। २।११८ ) इति भानुजिदीक्षिताः । वस्तुतस्तु—“उत्तरः काल आर्यातिरित्यमरादायति- शब्दउत्तरकालवचन इति कालाट्ठञ्” ( पा० ४।३।११ ) इति ठञेवात्रेति बोध्यम् । ( ३ ) अन्ये तु व्याचक्षते—उक्तं गृह्यकर्म्माणीति तत्र कोऽसौ गृह्योऽग्निः ? इति प्रथमन्तावत्स एवोपदिश्यते—“ब्रह्मचारी”त्यारभ्य “स एवास्य गृह्योऽग्निर्भवती”ति ( १।१।२१ ) एतदन्तेन सूत्रसन्दर्भेणेति ।