भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 124, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 124

८६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ६ ॥ १—आचार्यो ब्रह्मचारी ब्रह्मचारी प्रजापतिः । प्रजापतिर्विराजति विरा- डिन्द्रोऽभवद्वशी—अथ० ११ । ५ । १६ । (ब्रह्मचारी) ब्रह्मचारी (आचार्यः) आचार्य और (ब्रह्मचारी) ब्रह्मचारी [ही] (प्रजापतिः) प्रजापति [प्रजापालक मनुष्य, होता है] और (प्रजापतिः) प्रजापति [प्रजापालक होकर] (वि) विविध प्रकार (राजति) राज्य करता है, (विराट्) विराट् [बड़ा राजा] (वशी) वश में करने वाला [शासक], (इन्द्रः) इन्द्र [बड़े ऐश्वर्य वाला] (अभवत्) हुआ है ॥ कण्डिका ६ ॥ ब्रह्म ह वै प्रजाः मृत्यवे संप्रायच्छत्, ब्रह्मचारिणमेव न सम्प्रददौ, स होवाचास्यामस्मिन्निति किमिति यां रात्रीं समिधमनाहृत्य वसेत्तामायुषोऽवरु- न्धीयेति, तस्माद् ब्रह्मचार्य्यहरहः समिध आहृत्य सायं प्रातरग्निं परिचरेत्, नोपय्यु॑पसादयेत्, अथ प्रतिष्ठापयेत् यदुपय्यु॑पसादयेज्जीमूतवर्षी तदहः, पर्ज्जन्यो भवति, ते देवा अब्रुवन् ब्राह्मणो वा अयं ब्रह्मचर्य्यञ्चरिष्यति ब्रूतास्मै भिक्षा इति, गृहपतिर्ब्रूत बहुचारो गृहपत्नया इति किमस्या वृञ्जीताददत्या इति, इष्टापूर्त्त- सुकृतद्रविणमवरुन्ध्यादिति, तस्मात् ब्रह्मचारिणेऽहरहर्भिक्षां दद्याद्गृहिणी मामेयेमिष्टापूर्त्तंसुकृतद्रविणमवरुन्ध्यादिति । सप्तमीं नातिनयेत्सप्तमीमतिनयन्न ब्रह्मचारी भवति, समिद्भैक्षे सप्तरात्रमचरितवान् ब्रह्मचारी पुनरुपनेयो भवति ॥६॥ कण्डिका ६ ॥ ब्रह्म ने ब्रह्मचारी को और उसे भिक्षा देने वाले गृहपति को छोड़ कर सब प्रजाओं को मृत्यु को दिया ॥ (ब्रह्म ह वै प्रजाः मृत्यवे सम्प्रायच्छत्, ब्रह्मचारिणम् एव न सम्प्रददौ) ब्रह्म ने निश्चय करके सब प्रजाओं [उत्पन्न पदार्थों को] मृत्यु को सौंप दिया, ब्रह्मचारी को ही न सौंपा । (सः ह उवाच अस्याम् अस्मिन् इति किम् इति, यां रात्रीं समिधम् अनाहृत्य वसेत् ताम् आयुषः अवरुन्धीय इति) वह [मृत्यु] बोला—इस [नीति] में और इस [कर्म] में क्या है, जिस रात्रि को समिधा न लाकर वह [ब्रह्मचारी] बसे, उस [रात्रि] को उसका जीवन मैं नष्ट करूं । (तस्मात् ब्रह्मचारी अहरहः समिधः आहृत्य सायं प्रातः अग्निं परिचरेत्) इस लिये ब्रह्मचारी समिधायें लाकर सायंकाल और प्रातःकाल अग्नि को सेवे । (न उपरि उपसादयेत्, अथ प्रतिष्ठापयेत्) वह [समिधाओं को] ऊपर न गिरावे, और संभाल कर घरे । (यत् उपरि उपसादयेत्, तत् अहः जीमूतवर्षी पर्जन्यः भवति) जो वह ऊपर से गिरावे, ६—(सम्प्रायच्छत्) सम्प्रायच्छत् । समर्पितवान् (अस्याम्) वर्तमानायां नीतौ (अस्मिन्) प्रवृत्ते कर्माणि (आयुषः) जीवनस्य (अवरुन्धीय) अहं निरोध नाशं कुर्याम् (उपसादयेत्) प्रस्थापयेत् (जीमूतवर्षी) जेर्मूट् चोदात्त. (उ० ३ । ९१) जि जये— १. 'गृहिणीम् आमेय्युः' इति पू० सं० भ्रष्टः पाठः ॥ सम्पा० ॥