गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 140, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें१०२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १२ देव नुद्गातेत्येवोद्गातारं ब्रूयाच्चक्षुरिति चक्षुर्नह्रोति ब्रह्म, देव इति देवं ब्रह्मोत्येव ब्रह्माणं ब्रूयान्मन इति मनो ब्रह्मेति ब्रह्म देव इति देवम् ॥ १२ ॥ कण्डिका १२ ॥ काबन्धि का अधिक यज्ञ विषयक विचार ॥ ( तत् यथा ह वै इदम् यजमानः च याजयितारः च दिवं ब्रूयुः पृथिवी इति, पृथिवीं ब्रूयुः वाक् द्यौः इति ) [ काबन्धि बोला ] सो जैसे यह बात है कि यजमान और याजक लोग प्रकाश को कहें यह पृथिवी है, और पृथिवी को कहें वह वाणी [ वा ] प्रकाश है। ( तत् अन्यः न अनुजानाति एताम् एवं न अनुजानाति यत् एतत् ब्रूयात् अथ नु कदम् इति ) उसको दूसरा पुरुष नहीं जान लेता है, इस [ वार्ता ] को ऐसा नहीं जान लेता है कि इसको [ वैसा ही ] वह कहे. फिर यह कैसे हो सकता है । ( होता इति एव होतार ब्रूयात्, वाक् इति वाचम्, ब्रह्म इति ब्रह्म, देवः इति देवम्, अध्वर्युः इति एव अध्वर्युं ब्रूयात् ) यह होता [ होम करने वाला ] ही है, होता को कहे, यह वाणी है वाणी को, यह ब्रह्म [ वेदज्ञान ] है ब्रह्म [ वेदज्ञान ] को, यह देवता है देवता को, और यह अध्वर्यु ही है अध्वर्यु को बतावे । ( प्राणापानौ इति प्राणापानौ, ब्रह्म इति ब्रह्म देवः इति देवं, उद्गाता इति एव उद्गातारं ब्रूयात् ) यह प्राण और अपान हैं प्राण और अपान को, यह ब्रह्म है ब्रह्म को, यह देवता है देवता को, और यह उदगाता ही है उद्गाता को ही बतावे । ( चक्षुः इति चक्षुः, ब्रह्म इति ब्रह्म, देवः इति देवम्, ब्रह्मा इति एव ब्रह्माणम् ब्रूयात् ) यह आंख है आंख को, यह ब्रह्म है ब्रह्म को, यह देवता है देवता को, और यह ब्रह्मा ही है ब्रह्मा को बतावे । ( मनः इति मनः, ब्रह्म इति ब्रह्म, देवः इति देवम् ब्रूयात् ) यह मन है मन को, यह ब्रह्म [ वेदज्ञान ] है ब्रह्म [ वेदज्ञान ] को, यह देवता है देवता को [ बतावे ] ॥ १२ ॥ भावार्थः—मनुष्य को यथार्थ और स्पष्ट बोलना चाहिये ॥ १२ ॥ कण्डिका १३ ॥ नाना प्रवचनानि ह वा एतानि भूतानि भवन्ति ये चैवासोमपं याजयन्ति ये च सुरापं ये च ब्राह्मणं विच्छिन्नं सोमयाजिनं तं प्रातः समित्पाणय उपोदेयु- रुपायामो भवन्तमिति, किमर्थमिति यानेव नो भवांस्तान् ह्यः प्रश्नानपृच्छत्तानेव नो भवान् व्याचक्षीतेति, तथेति तेभ्य एतान् प्रश्नान् व्याचष्टे, तद्येन ह वा इदं विद्यमानश्चाविद्यमानश्चाभिनिदधाति तद् ब्रह्म तद्यो वेद स ब्राह्मणोऽधीयानो ऽधीत्याचक्षत इति ब्राह्मणम् ॥ १३ ॥ कण्डिका १३ ॥ काबन्धि का आगे यज्ञ विषयक विचार ॥ ( नाना प्रवचनानि ह वै एतानि भूतानि भवन्ति ये च एव असोमपं ये च सुरापं ये च विच्छिन्नं ब्राह्मणं सोमयाजिनं याजयन्ति ) अनेक प्रकार से प्रसिद्ध बातें १२—( दिवम् ) प्रकाशम् ( ब्रूयुः ) कथयेयुः ( अनुजानाति ) निरन्तरम् अनुभवति ॥