गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

१२८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २३ ॥ धानपुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मनामकरणनिष्क्रमणान्नप्राशनगोदानचूड़ाकरणोपन- यनप्लावनाग्निहोत्रव्रतचर्यादीनि कृतानि भवन्ति, स सान्तपनोऽथ योऽयमनग्निकः स कुम्भे लोष्टः, तद्यथा कुम्भे लोष्टः प्रक्षिप्तो नैव शौचार्थाय कल्पते नैव शस्यं निर्वर्त्तयत्येवमेवायं ब्राह्मणोऽनग्निकस्तस्य ब्राह्मणस्यानग्निकस्य नैव दैवं दद्यान्न पित्र्यं न चास्य स्वाध्यायाशिषो न यज्ञ आशिषः स्वर्गङ्गमा भवन्ति । तदप्येतदृचोक्तम् । अग्निं दूतं वृणीमहे होतारं विश्ववेदसम् । अस्य यज्ञस्य सुक्रतुमिति ब्राह्मणम् । २३ ॥ कण्डिका २३ ॥ बिना यज्ञ अग्नि वाला ब्राह्मण स्वर्ग नहीं पाता ॥ ( सान्तपनाः इदं हविः इति ) सान्तपन अग्नियां यह हवि है । ( एषः ह वै सान्तपनः अग्निः यत् ब्राह्मणः ) यही सान्तपन [ बड़े ऐश्वर्य वाला ] अग्नि है जो ब्राह्मण है । ( यस्य गर्भाधान पुंसवन सीमन्तोन्नयन-जातकर्म-नामकरण- निष्क्रमण-अन्नप्राशनं-गोदान-चूडाकरण-उपनयन-प्लावन-अग्निहोत्र- व्रतचर्यं-आदीनि कृतानि भवन्ति सः सान्तपनः ) जिस [ ब्राह्मण ] के गर्भाधान १, पुंसवन २ सीमन्तोन्नयन ३ जातकर्म ४, नामकरण ५, निष्क्रमण [ बाहर निकालना ] ६, अन्नप्राशन [ अन्न चटाना ] ७, गोदान [ केश काटना ] ८, चूडाकरण [ चोटी रखना ] ६, उपनयन [ जनेऊ और वेदारम्भ ] १० प्लावन [ विद्यास्नान वा समावर्त्तन ] ११, अग्निहोत्र [ नित्यहवन ] १२, व्रतचर्य [ ब्रह्मचर्य ] १३, आदि कर्म किये हुये होते हैं, वह [ ब्राह्मण ] सान्तपन [ अग्नि ] है । ( अथ यः अयम् अनग्निकः सः कुम्भे लोष्टः । ) और जो यह [ ब्राह्मण ] बिना यज्ञ अग्निवाला है, वह घड़े में ढेला है । तत् यथा कुम्भे प्रक्षिप्तः लोष्टः न एव शौचार्थाय कल्पते न एव शस्यं निर्वर्त्तयति, एवम् एव अयम् ब्राह्मणः अनग्निकः ) सो जैसे घड़े में गिराया हुआ ढेला न तो शौच के ही योग्य उपकारी होता है और न धान्य को ही सिद्ध करता है, ऐसे ही यह बिना यज्ञ अग्नि वाला ब्राह्मण है । ( तस्य अनग्निकस्य ब्राह्मणस्य नैव दैवं न पित्र्यं [ सुफलम् ] दद्यात् ) उस बिना यज्ञ अग्नि वाले ब्राह्मण का दैव [ पहिले जन्म का कर्म ] और न पिता का धन [ उत्तम फल ] देता है । ( न च अस्य स्वाध्यायाशिषः न यज्ञे आशिषः स्वर्गङ्गमाः २३-( सान्तपनाः ) अग्नयः ( हवि ) दातव्यं द्रव्यम् ( गोदानम् ) गावः केशाः दीयन्ते छिद्यन्ते अत्र । गो दो अवखण्डने -ल्युट् । केशच्छेदनसंस्कारः ( चूड़ाकरणम् ) मस्तके शिखाधारणसंस्कारः ( प्लावनम् ) प्लुङ् गतौ-णिच्- ल्युट् । मज्जनम् । विद्यान्तस्नानम् । समावर्त्तनसंस्कारः ( अनग्निकः ) यज्ञाग्नि- रहितः । ( लोष्टः ) लोष्टपलीतौ ( उ० ३ । १२ ) लूञ् छेदने-क्तः, सुडागमः धातो- र्गुणश्च । यद्वा लोष्ट संघाते-घञ् । मृत्तिकाखण्डः ( निर्वर्त्तयति ) निष्पादयति ( दैवम् ) पूर्वजन्मकृतकर्म ( दद्यात् ) सुफलं प्रयच्छेत् ( पित्र्यम् ) पितुर्यत्त्व ( पा० ४ । १-गोदान, उपप्लवन आदि कुछ अन्य संस्कार, जो गृह्य सूत्रों में नहीं हैं वे ज्ञातव्य हैं ॥ सम्पा० ॥