गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १ ॥ १३३ ह स्मैतदुत्तरं यज्ञे विद्वांसः कुर्वन्ति देवा ब्रह्माण आगच्छत आगच्छतेत्येते वै देवा ब्रह्माणो यद् भृग्वङ्गिरसस्तानेवैतद् गृणानांस्तान् वृणानान् ह्वयन्तो मन्यन्ते नान्योऽभृग्वङ्गिरोविद् वृतो यज्ञमागच्छेत् यज्ञस्य तेजसा तेज आप्नोत्यूर्जंयोर्जाँ यशसा यशो नान्यो भृग्वङ्गिरोविदवृतो यज्ञमागच्छेन्नेद्यज्ञं परिमुष्णीयादिति, तद्यथा पूर्वं वत्सोऽधीत्य गां धयेदेवं ब्रह्मा भृग्वङ्गिरोविदवृतो यज्ञमागच्छेन्नेद्यज्ञं परिमुष्णीयादिति, तद्यथा गौर्वाश्वो वाऽश्वतरो वैकपात् द्विपाद् त्रिपादिति स्यात्, किमभिभवेत् किमभ्यश्नुयादिति, तस्मादृग्विद्रमेव होतारं वृणीष्व, यजु- र्विदमध्वर्यु, सामविदमूद्गातारमथर्वाङ्गिरोविदं ब्रह्माणं, तथा हास्य यज्ञश्च- तुर्षु लोकेषु चतुर्षु वेदेषु चतुर्षु देवेषु चतसृषु होत्रासु चतुष्पाद्यज्ञः प्रतिष्ठति, प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद यश्चैवमृत्विजामार्त्विज्यं वेद यश्च यज्ञे यजनीयं वेदेति ब्राह्मणम् ॥ १ ॥ कण्डिका १ ॥ ऋत्विज् चुने हुये वेदवेत्ता पुरुष होवें ॥ ( ओम् ) सर्वरक्षक परमेश्वर ! ( दक्षिणाप्रवणा भूमिः, दक्षिणतः आपः वहन्ति ) दक्षिण की ओर झुकी हुई भूमि है, दक्षिण को जल बहते हैं । ( तस्मात् यज्ञाः भूमेः तत् उन्नततरम् इव भवति, यत्र भृग्वङ्गिरसो विष्ठाः ) इसलिये यज्ञ भूमि के उस अधिक ऊंचे स्थान को ही पाते हैं, जहां पर भृग्वङ्गिराः [ परिपक्व ज्ञानवाले चारों वेद ] विशेष करके ठहरे होते हैं । ( तत् यथा आपः इमान् लोकान् अभिवहन्ति, एवम् एव भृग्वङ्गिरसः सर्वान् देवान् अभिवहन्ति ) सो जैसे जल इन लोकों को ले चलते हैं वैसे ही भृग्वङ्गिरा [ परिपक्व ज्ञानवाले चारों वेद ] सब दिव्य विद्वानों और पदार्थों को ले चलते हैं । ( एवम् एव एषा व्याहृतिः सर्वान् वेदान् अभिवहति ओ३म् इति ह ऋचाम्, ओ३म् इति यजुषाम्, ओ३म् इति साम्नाम् ओ३म् इति सर्वस्य अभिवादः आह) और इसी प्रकार से ही यह व्याहृति [ ओम् ] सब वेदों को ले चलती है, ओ३म् यह ऋग्वेद मन्त्रों का, ओ३म् यह यजुर्वेद मन्त्रों का, ओ३म् यह सामवेद मन्त्रों का, ओ३म् यह सब प्रणाम योग्य कहा जाता है, (तं ह स्म एतत् उत्तरं यज्ञे विद्वांसः कुर्वन्ति) और उस ही [ओङ्कार] को यज्ञ में विद्वान् लोग अधिक उत्कृष्ट करते हैं । (देवाः ब्रह्माणः आगच्छत आगच्छत, इति एते वै देवाः ब्रह्माणः, यत् भृग्वङ्गिरस , एतत् गृणानान् तान् एव वृणानान् तान् ह्वयन्तः मन्यन्ते ) हे विद्वान् ! ब्रह्मज्ञानियों ! आओ आओ, यही विद्वान् ब्रह्मज्ञानी लोग हैं जो भृग्वङ्गिरः [ परिपक्व ज्ञानवाले चारों वेद ] हैं, स्तुति किये जाते हुये उनको ही और स्वीकार किये जाते हुये उनको इस प्रकार बुलाते हुये माने जाते १-( दक्षिणाप्रवणा ) दक्षिणस्यां दिशि नम्रा ( उन्नततरम् ) उच्चतरं स्थानम् ( इव ) एव ( भवति = भवन्ति ) प्राप्नुवन्ति ( भृग्वङ्गिरसः) परिपक्वज्ञान- युक्ताः चत्वारो वेदाः ( विष्ठाः ) विशेषेण स्थिताः ( देवान् ) विदुषः पुरुषान् । १. 'अङ्गिरसः' का अर्थ ऋषि दयानन्द ने यजु० १६।५० में "सर्वविद्यासिद्धान्तविदः" किया है ॥ सम्पा० ॥