गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 173, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० २ १३५ कण्डिका २ ॥ प्रजापतिर्यज्ञमतनुत, स ऋचैव होत्रमकरोत्, यजुषाध्वर्य्यवं, साम्नोद्गा- त्रमथर्वाङ्गिरोभिर्ब्रह्मत्वं, तं वा एतं महावाचं कुरुते, यदृचैव होत्रमकरोद्यजुषाध्व- र्य्यवं साम्नोद्गात्रमथर्वाङ्गिरोभिर्ब्रह्मत्वं स वा एष त्रिभिर्वेदैर्यज्ञस्यान्यतरः पक्षः संस्क्रियते मनसैव ब्रह्मा यज्ञस्यान्यतरं पक्षं संस्करोत्ययमु वै यः पवते स यज्ञ- स्तस्य मनश्च वाक् च वर्त्तनिर्मनसा चैव हि वाचा च यज्ञे वहत्यत एव मन इयमेव वाक् स यद्वदन्नास्ति विद्यादद्धं मेऽस्य यज्ञस्यान्तरगादिति, तद्यथैकपात् पुरुषो यन्नेकचक्रो वा रथो वर्त्तमानो भ्रैषं न्येत्येवमेवास्य यज्ञो भ्रैषं न्येति, यज्ञस्य भ्रैषमनु यजमानो भ्रैषं न्येति, यजमानस्य भ्रैषमन्वृत्विजो भ्रैषं नियन्ति, ऋत्विजां भ्रैषमनु दक्षिणा भ्रैषं नियन्ति, दक्षिणानां भ्रैषमनु यजमानः पुत्रपशुभिर्भ्रैषं न्येति, पुत्रपशूनां भ्रैषमनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन भ्रैषं न्येति स्वर्गस्य लोकस्य भ्रैषमनु तस्यार्द्धस्य योगक्षेमो भ्रैषं न्येति, यस्मिन्नर्द्धे यजन्त इति ब्राह्मणम् ॥ २ ॥ कण्डिका २ ॥ चतुर्वेदी चार ऋत्विजों के बिना यज्ञ गिर जाता है ॥ ( प्रजापतिः यज्ञम् अतनुत ) प्रजापति [ प्रजापालक परमेश्वर वा यजमान ] ने यज्ञ फैलाया । ( सः ऋचा एव होत्रम् अकरोत्, यजुषा आध्वर्य्यवं, साम्ना औद्गात्रम्, अथर्वाङ्गिरोभिः ब्रह्मत्वम् ) उस [ प्रजापति ] ने ऋग्वेद से ही होता का कर्म किया, यजुर्वेद से अध्वर्य्यु का कर्म, सामवेद से उद्गाता का कर्म और अथर्वाङ्गिराओं [ निश्चल ज्ञान वाले चारों वेदों ] से ब्रह्मा का काम । (तं वै एतं महावाद्यं कुरुते यत् ऋचा एव हौत्रम् अकरोत्, यजुषा आध्वर्य्यवं, साम्ना औद्गात्रम् अथर्वाङ्गिरोभिः ब्रह्मत्वम् ) उस ही इस [ यज्ञ ] को उसने अति प्रशंसनीय किया है, जिसने ऋग्वेद से होता का कर्म किया है, यजुर्वेद से अध्वर्य्यु का कर्म, सामवेद से उद्गाता का कर्म, और निश्चल ज्ञान वाले चारों वेदों से ब्रह्मा का कर्म । ( त्रिभिः वेदैः यज्ञस्य सः वै एषः अन्यतरः पक्षः संस्क्रियते, मनसा एव ब्रह्मा यज्ञस्य अन्यतरं पक्षं संस्करोति ) तीनों वेदों [ त्रयी विद्या ] से यज्ञ का वही कोई सा पक्ष [ भाग ] सिद्ध किया जाता है, मन से ही ब्रह्मा किसी ही पक्ष को सिद्ध करता है । ( अयम् उ वै यः पवते सः यज्ञः ) और यह जो चलता है, वह यज्ञ है । ( तस्य मनः च वाक् च वर्त्तनिः ) उस [ ब्रह्मा ] का मन और वाणी प्रवृत्ति मार्ग है । ( मनसा च एव हि वाचा च यज्ञे वहति, अतः एव मनः इयम् एव वाक् ) मन से और वाणी से ही वह यज्ञ में चलता है, इससे ही मन यही वाणी है । ( सः यत् वदन् न अस्ति विद्यात् मे अस्य यज्ञस्य अर्द्धम् अन्तः अगात् इति ) जो वह [ ब्रह्मा ] बताता हुआ नहीं रहता है, वह जाने कि मेरे इस यज्ञ की ऋद्धि [ सम्पत्ति ] छिप गई । ( तत् यथा एकपात् पुरुषः यन्, एकचक्रः रथः वा २-( अतनुत ) व्यस्तारयत् ( महावाद्यम् ) अतिशयेन कथनीयम् ! प्रशंस- नीयम् ( अन्यतरः ) अन्यतमः । बहूनां मध्ये निर्धारित एकः ( पक्षः ) भागः ( संस्क्रियते ) सम्पाद्यते ( संस्करोति ) सम्यक् सम्पादयति ( पवते ) गच्छति ।