गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ७ ॥ १४३ भावार्थः—विद्वान् लोग परस्पर प्रश्नोत्तर करके ब्रह्मज्ञान की उन्नति करें ॥ ६ ॥ कण्डिका ७ ॥ यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादिमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं लोमशा जायन्ते १, कस्मादासामपरमिव श्मश्रूण्युपकक्षाण्यन्यानि लोमानि जायन्ते २, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादिमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं पलिता भवन्ति ३, कस्मादन्ततः सर्वा एव पलिता भवन्ति ४, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादिमाः प्रजा अदन्तिका जायन्ते ५, कस्मादासामपरमिव जायन्ते ६, यस्तद्- र्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादासां सप्तवर्षाष्टवर्षाणां प्रभिद्यन्ते ७, कस्मादासां पुनरेव जायन्ते ८, कस्मादन्ततः सर्व एव प्रभिद्यन्ते ९, यस्तद्दर्शपूर्णमा यो रूपं विद्यात् कस्मादधरे दन्ताः पूर्वे जायन्ते १०, पर उत्तरे ११, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादधरे दन्ताः अणीयांसो ह्रसीयांसः १२, प्रथीयांसो वर्षीयांस उत्तरे १३, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादिमौ दंष्ट्रौ दीर्घतरौ १४, कस्मा- त्समे इव जम्भे १५, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादिमे श्रोत्रेऽन्ततः समे इव दीर्णे १६, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मात् पुमांसः श्मश्रुवन्तो १७, ऽश्मश्रवः१ स्त्रियः १८, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादासां सन्ततमिव शरीरं भवति १९, कस्मादासामस्थीनि दृढतराणीव भवन्ति २०, यस्तद्दर्शपूर्ण- मासयो रूपं विद्यात् कस्मादासां प्रथमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भवति २१, कस्मादासां मध्यमे वयसि रेतः सिक्तं सम्भवति २२, कस्मादासामुत्तमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भवति २३, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादिदं शिश्नमु- च्चैश एति २४, नीचीपद्यते २५, कस्मात्सकृदपानम् २६ ॥ ७ ॥ कण्डिका ७ ॥ अमावस्या और पूर्णमासी के यज्ञ के सम्बन्ध से उद्दालक के शरीर सम्बन्धी प्रश्न ॥ (तत् यः दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात्) [उद्दालक ने कहा] सो जो पुरुष अमावस्या और पूर्णमासी के [यज्ञ के] रूप को जाने [वह उत्तर देवे]—(कस्मात् इमाः प्रजाः प्रथमं शिरस्तः लोमशाः 'जायन्ते १, कस्मात् आसाम् अपरम् इव श्मश्रूणि उपकक्षाणि अन्यानि लोमानि जायन्ते २) कैसे यह सब प्रजायें पहिले शिर पर लोम वाले उत्पन्न होते हैं १, कैसे पीछे से इनके दाढ़ी मूंछ और कांख के और दूसरे लोम उत्पन्न होते हैं २। (तत् यः दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात्) सो जो पुरुष अमावस्या और पूर्णमासी के [यज्ञ के] रूप को जाने [वह उत्तर देवे]—(कस्मात् इमाः प्रजाः प्रथमं शिरस्तः पलिताः भवन्ति ३, कस्मात् अन्ततः सर्वा एव पलिताः ७—(उपकक्षाणि) कक्षसमीपस्थानि (पलिताः) श्वेताः (अदन्तिकाः) दन्तरहिताः (अणीयांसः) अणु—ईयसुन् । अतिसूक्ष्माः (ह्रसीयांसः) ह्रस्व- १. "अश्मश्रुवः" इति पू० सं० पाठः ॥ सम्पा० ॥