भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 193, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 193

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १२ ॥ १५५ स्रुचं त्रिरुदञ्चमुदनै॑षं रुद्रांस्तेनाप्रीणं २६, यद्बर्हिषि स्रुचं निधायोन्मृज्योत्तरतः पाणी ²निरमार्क्षमोषधिवनस्पतींस्तेनाप्रीणं ३०, यद् द्वितीयमुन्मृज्य पितृयज्ञावतीं कृत्वा दक्षिणतः पितृभ्यः स्वधामकार्षं पितूंस्तेनाप्रीणं ३१, यत्प्रथमम्प्राशिषं प्राणां- स्तेनाप्रीणं ३२, यद् द्वितीयं गर्भास्तेन, तस्माददनश्नन्तो गर्भा जीवन्ति ३३, यदन्तः सर्वमेवाप्राशिषं विश्वान्देवांस्तेनाप्रीणं ३४, यदप्रक्षालितयोदकं स्रुचा न्यनैषं सर्पेतर्जनांस्तेनाप्रीणं ३५ यत् प्रक्षालितया सर्पपुण्यजनांस्तेन ३६, यदवरेणाह- वनीयमुदकं स्रुचा न्यनैषं गन्धर्वाप्सरसस्तेनाप्रीणं ३७, यत् स्रुवं स्रुचञ्च प्रत्य- ताप्सं सप्तऋषींस्तेनाप्रीणं ३८, यद्रात्रौ स्रुग्दण्डमवामार्क्षी³ ये रात्रौ संविशन्ति दक्षिणांस्तानदनैषं ३९, यत् प्रातरुदमार्क्षं ये प्रातः प्रव्रजन्ति दक्षिणांस्तानदनैषमिति ४०, ब्राह्मणम् ॥ १२ ॥ कण्डिका १२ ॥ प्राचीनयोग्य के ४० प्रश्नों के उद्दालक के दिये उत्तर ॥ ( सः ह उवाच ) वह [ उद्दालक ] बोला—( रौद्रं मे इडायां गवि १ ) रुद्र [ शत्रुओं का रुलाने वाला शूरवीर ] देवता वाला कर्म मेरी प्राप्ति योग्य गौ में है १, ( मानव्यम् उपहूतायाम् २ ) मानव [ मननशील मनुष्य ] देवता वाला कर्म उस बुलाई हुई में है २, ( वायव्यम् उपसृष्टायाम् ३ ) वायु [ गति वाला पवन ] देवता वाला कर्म उस पास आयी हुई में है ३, ( वैराजं वत्सम् उन्नीयमानम् ४ ) विराट् [ विविध प्रकाश वाले ] देवता वाला कर्म बछड़े को लाया जाता हुआ कर्म है ४, ( जागतम् उन्नीतम् ५ ) जगत् [ संसार ] देवता वाला कर्म लाया गया [ बछड़ा ] है ५ ( आश्विनं दुह्यमानम् ६ ) दोनों अश्वी [ स्त्री पुरुष ] देवता वाला दुहा जाता हुआ कर्म है ६, ( सौम्यं दुग्धम् ७ ) सोम [ सोमलता ओषधि ] देवता वाला दूध है ७, ( बार्हस्पत्यं प्रक्रम्यमाणम् ८ ) बृहस्पति [ बड़ी विद्याओं का स्वामी ] देवता वाला घुमाया जाता हुआ दूध है ८, ( द्यावापृथिव्यं ह्रियमाणम् ९ ) द्यावापृथिवी [ सूर्य और भूमि ] देवता वाला लिया जाता हुआ दूध है ६, ( आग्नेयम् अधिश्रियमाणम् १० ) अग्निदेवता वाला रखा जाता हुआ दूध है १०, ( वैश्वानरीयम् अधिश्रितम् ११) वैश्वानर [ सब नरों का हितकारक ] देवता वाला रखा गया दूध है ११, ( वैष्णवम् अभ्यवज्वला- ल्यमानम् १२ ) विष्णु [ व्यापक अग्नि ] देवता वाला औंटता हुआ दूध है १२, ( मारुतम् १२- ( रौद्रम् ) रुद्रदेवत्यम्, रुद्रः शत्रुरोदकः शूरवीरः ( मानव्यम् ) ब्राह्मणमाणववाडवाद् यन् ( पा० ४।२।४२ ) मानव४-यन्। मानवसमूह- देवताकम् । मानवो मननशीलो मनुष्यः ( वायव्यम् ) वाय्वृतुपित्रुषसो यत् । ( पा० ४।२।३१ ) वायु-यत् । वायुदेवताकम् ( वैराजम् ) विराज्-अण् । विराड्देवताकम् । विराड् विविधैश्वर्यवान् ( जागतम् ) जगत्-अण् । जग- १. पू. सं. सर्वत्र 'उन्नैषं' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'निर्माक्ष्यं' इति पाठः ॥ ३. पू. सं. 'अवमाक्ष्र्यं' इति पाठः ॥ ४. माणव शब्द से कहा हुआ यन् प्रत्यय ज्ञापक के बल से मानव शब्द से भी होता है। द्र. पदमञ्जरी ४।२।४२ ॥ सम्पा० ॥