गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १८ १६६ [ सदा ज्ञानी परमेश्वर के उपासक ऋत्विज् ] की है २३, ( दक्षिणौ पादौ गृहपतेः व्रतप्रदस्य ) दोनों दाहिने पांव गृहपति के भोजन देने वाले के हैं २४, ( सव्यौ पादौ गृहपत्नयाः व्रतप्रदायाः ) दोनों बायें पांव गृहपत्नी के भोजन देने वाली के हैं २५, ( ओष्ठः सह एव एनयोः तं गृहपतिः एव अनुशास्ति ) ओंठ मिल करके ही इन दोनों [ भोजन देने वाले या देने वाली ] का है, उसको गृहपति ही बांटता है २६, (मणिकाः च स्कन्धाः तिस्रः कीकसाः च ग्रावस्तुतः) मणिका [अर्थात् मणि समान मांसखण्ड ] और स्कन्धों के अवयव और तीन कीकसायें [ हंसली की हड्डियां ] ग्रावस्तोता [ शास्त्र जताने वालों की स्तुति करने वाले ] के हैं २७, २८, २६, (तिस्रः च एव कीकसाः अर्धं च अपानः च उन्नेतुः) तीनों ही कीकसायें और डेढ़ अपान [ गुह्यस्थान उपस्थेन्द्रिय ] उन्नेता के हैं ३०, ३१ १/२, ( अतः ऊर्ध्वं चमसा अध्वर्य्यूणाम् ) उससे ऊपर वाला [ आधा अपान ] और चमसा [ अङ्गविशेष ] सब अध्वर्यु का है [ ३१+१/२ ] ३२, ३३, ( क्लोमाः शमयितुः ) क्लोम [ फेफड़ों के अव- यव ] शमयिता [ शान्तिकर्ता ] के हैं ३४ ( शिरः सुब्रह्मण्यस्य ) शिर सुब्रह्मण्य का है ३५, (यः च सुत्याम् आह्वयते तस्य चर्म) और जो [ ऋत्विज् ] सुत्या [ सोम निचो- ड़ने की क्रिया ] को बुलाता है उसका चर्म है ३६ । ( तथा खलु षट्त्रिंशत् सम्पद्यन्ते ) इस प्रकार से ही छत्तीस [ भाग ] बनते हैं । ( षट्त्रिंशदवदाना गौः षट्त्रिंशदक्षरा बृहती ) छत्तीस खण्ड वाली गौ है [ और गौ के समान ] छत्तीस अक्षर वाली बृहती छन्द [ अर्थात् समस्त वेदवाणी ] है । (बार्हतः वै स्वर्गः लोकः) बृहती [वेदवाणी ] वाला ही स्वर्गलोक है । (बृहत्या वै देवाः स्वर्गे लोके यजन्ते) बृहती [वेदवाणी ] ( उ० ३ । १५४ ) षञ्ज सङ्गे-क्थिन् । बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात् षच् ( पा० ५ । ४ । ११३ ) समासान्तः षच् प्रत्ययः । तत्पुरुषेऽपि बाहुलकात् । दक्षिणजंघाधो- भागः ( मैत्रावरुणस्य ) प्राणापानयोर्वैत्तुः । ऋत्विग्विशेषस्य ( अच्छावाकस्य ) वच परिभाषणे -घञ् । ऋत्विग्विशेषस्य ( दोः ) भुजदण्डः ( सदम् ) पृष्ठवंशः ( अनूकम् ) मूत्रवस्तिः ( जाघनी ) जघन-अण्, ङीप् । पुच्छम् । लाङ्गूलम् ( प्रतिग्राहयति ) स्वीकारयति ( वनिष्ठुः१ ) वन सम्भक्तौ-इष्ठुच् । वनिष्ठुः । स्थूलान्तरम् ( वृक्कौ ) सृवृभृशुविषुमिशिभ्यः कन् ( उ० ३ । ४१ ) वृक आदाने-कक् । अण्डकोशौ ( आत्रेयस्य ) गो० पू० २ । १७ । सदाज्ञानवतः परमेश्वरस्य सेवकस्य ऋत्विग्विशेषस्य ( व्रतप्रदस्य ) भोजनदायिनः ( व्रतप्रदायाः ) भोजनदात्र्याः ( अनुशास्ति विभज्य ददाति (मणिकाः) मणिसदृशमांसखण्डाः (ग्रावस्तुतः) अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (पा ३ । २ । ७५) ग्रह उपादाने, गृ शब्दे, निगरणे वा- क्वनिप्, पृषोदरादिरूपम् । ष्टुञ् स्तुतौ-क्विप् । ग्रावाणां शास्त्रविज्ञापकानां स्तोतुः ( अपानः ) गुह्यस्थानम् । उपस्थेन्द्रियम् ( कीकसाः ) अत्यविचमि० ( उ० ३ । ११७ ) कक लौल्ये-असच्, धातोः कीकादेशः । जत्रुवक्षोगतास्थीनि ( चमसा ) १. यहां वनिष्ठुः या वनिष्टुः पाठ भ्रष्ट है तदनुसार व्युत्पत्ति भी व्यर्थ है । वस्तुतः ऋतन्त्यञ्जि० ( उ० ४ । २ ) से वन धातु से इष्णुच् होकर वनतीति वणिष्णुः = अपानोपरिस्थानम् सिद्ध होगा ॥ सम्पा० ॥