गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 235, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० १४ १९७ कण्डिका १३ ॥ स वा एष संवत्सरस्त्रिमहाव्रतश्चतुर्विंशेन महाव्रतं विषुवति महाव्रतं महाव्रत एव महाव्रतं तं ह स्मैतमेवं विद्वांसः पूर्वे त्रिमहाव्रतमुपयन्ति ते तेजस्विन आसन् सत्यवादिनः संशितव्रता य एनमद्य तथापेयुर्यथाऽऽमपात्रमुदक आसिक्ते निर्मृज्ये- देवं यजमाना निर्मृज्येरन्नुपर्य्युपयन्ति तथा हास्य सत्येन तपसा व्रतेन चाभिजित- मवरुद्धं भवति य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥ १३ ॥ कण्डिका १३ ॥ संवत्सर और महाव्रत ॥ ( सः वै एषः संवत्सरः त्रिमहाव्रत', चतुर्विंशेन महाव्रतम्, विषुवति महाव्रतम्, महाव्रते एव महाव्रतम् ) सो यही संवत्सर [ यज्ञ ] तीन महाव्रत वाला है, [ अर्थात् ] चतुर्विंश [ चौबीस पक्ष वाले ] के साथ महाव्रत १, विषुवान् [ तुल्य दिन रात वाले काल अर्थात् मेष तुला की सङ्क्रान्ति के काल ] में महाव्रत २, महाव्रत में महाव्रत ३ । ( तं ह एतं त्रिमहाव्रतम् एवं पूर्वं विद्वांसः उपयन्ति स्म, ते तेजस्विनः सत्यवादिनः संशितव्रताः आसन् ) उस ही तीन महाव्रत वाले [ संवत्सर ] को इस प्रकार पहिले विद्वानों ने स्वीकार किया, वे तेजस्वी, सत्यवादी, व्रत पूरे करने वाले हुये । ( ये एनं अद्य तथा अपेयुः यथा आमपात्रम् उदके आसिक्ते निर्मृज्येत् एवं यज- मानाः निमृज्येरन् ) जो [ याजक ] इस [ संवत्सर ] को आज इस प्रकार नष्ट कर देवें, जैसे कच्चा [ मिट्टी का ] पात्र जल भर जाने पर घुल जावे, वैसे ही [ उन मूर्ख याजकों द्वारा ] यजमान घुल जावें । ( उपरि उपयन्ति तथा ह सत्येन तपसा व्रतेन च अस्य अभिजितम् अवरुद्धं भवति, यः एवं वेद ) वे [ उस को ] ऊपर [ वर्तमान होता हुआ ] स्वीकार करते हैं और भी सत्यभाषण से, [ ब्रह्मचर्य्यादि ] तप से, और अग्निहोत्र आदि व्रत से उस का अभिजित् [ सब ओर से जीतने वाला यज्ञ ] प्राप्त हो जाता है जो इस प्रकार जानता है । ( सः वै एषः संवत्सरः ) सो यही संवत्सर [ यज्ञ ] है ॥ १३ ॥ भावार्थः-विद्वान् कर्मकुशल याजकों द्वारा ही यजमानों का यज्ञ सिद्ध होता है ॥१३॥ कण्डिका १४ ॥ अथ यच्चतुर्विंशमहरुपैत्यानुपेत्य विषुवन्तं महाव्रतमुपेयात् कथमनाकूत्यं भव- तीति यमेवामुं पुरस्ताद्विषुवतोऽतिरात्रमुपयन्ति तेनेति ब्रूयादभिपॢवात् पृष्ठयो निर्मितः, पृष्ठचादभिजित्, अभिजितः स्वरसामानः, स्वरसामभ्यो विषुवान्, विषु- वतः स्वरसामानः, स्वरसामभ्यो विश्वजित्, विश्वजितः पृष्ठचाभिपॢवौ, पृष्ठचा- १३ - ( त्रिमहाव्रतः ) त्रीणि महाव्रतानि यस्मिन् स तथाभूतः ( उपयन्ति स्म ) स्वीकृतवन्तः ( संशितव्रताः ) सम्यक्सम्पादितव्रताः ( अद्य ) अस्मिन् दिने । इदानीम् ( अपेयुः ) अप-इयुः । नाशयेयुः ( आमपात्रम् ) अपक्वपात्रम् ( आसिक्ते ) समन्तात् सिञ्चिते ( निर्मृज्येत् ) शोधनेन नश्येत् ( निर्मृज्येरन् ) नश्येयुः ( अवरुद्धम् ) लब्धम् ॥