गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ७ २२५ भावार्थः-मनुष्य लक्ष्य का आगा पीछा ठीक ठीक सोच कर उचित समय पर कार्य करे, जैसे विषुवान् के आगे पीछे विचार कर यज्ञ होते हैं ॥ ६ ॥ कण्डिका ७ ॥ अथातो यज्ञक्रमाः । अग्न्याधेयमग्न्याधेयात् पूर्णाहूतिः, पूर्णाहूतेरग्निहोत्रमग्नि- होत्राद्दर्शपूर्णमासौ दर्शपूर्णमासाभ्यामाग्रयणं, आग्रयणाच्चातुर्मास्यानि, चातुर्मा- स्येभ्यः पशुबन्धः पशुबन्धादग्निष्टोमः, अग्निष्टोमाद्राजसूयो राजसूयाद्वाजपेयः, वाज- पेयादश्वमेधः, अश्वमेधात्पुरुषमेधः, पुरुषमेधात् सर्वमेधः, सर्वमेघाद्दक्षिणावन्तो दक्षिणावद्भ्यो दक्षिणा अदक्षिणाः सहस्रदक्षिणे प्रतितिष्ठंस्ते वा एते यज्ञक्रमाः । स य एवमेतान् यज्ञक्रमांश्चेद यज्ञेन सात्मा सलोको भूत्वा देवानप्येतीति ब्राह्मणम् ॥७॥ कण्डिका ७ ॥ पन्द्रह प्रकार के यज्ञों का क्रम, जिनमें राजसूय, वाजपेय, अश्वमेध, पुरुषमेध आदि सम्मिलित हैं । (अथ अतः यज्ञक्रमाः) अब यहां यज्ञक्रम [ कहे जाते हैं ] । ( अग्न्याधेयम् ) अग्न्याधान । १ । ( अग्न्याधेयात् पूर्णाहूतिः ) अग्न्याधान से [ पीछे ] पूर्णाहूति । २ । ( पूर्णाहूतेः अग्निहोत्रम् ) पूर्णाहूति से पीछे अग्निहोत्र [ साकल्य की आहुति ] । ३ । ( अग्निहोत्रात् दर्शपूर्णमासौ ) अग्निहोत्र से पीछे दर्शपूर्णमास [ अमावस्या और पूर्णमासी के यज्ञ ] । ४ । ( दर्शपूर्णमासाभ्याम् आग्रयणम् ) दोनों दर्शपूर्णमासों से पीछे आग्रयण [ नये अन्न का यज्ञ ] । ५ । ( आग्रयणात् चातुर्मास्यानि ) आग्रयण से पीछे चातुर्मास्य [ चार महीनों में पूरे होने वाले यज्ञ ] । ६ । ( चातुर्मास्येभ्यः पशुबन्धः ) चातुर्मास्यों से पीछे पशुबन्ध [ पशुओं के प्रबन्ध का यज्ञ ] । ७ । ( पशुबन्धात् अग्निष्टोमः ) पशुबन्ध से पीछे अग्निष्टोम । ८ । ( अग्निष्टोमात् राजसूयः ) अग्निष्टोम से पीछे राजसूय [ राजा के अभिषेक के यज्ञ ] । ६ । ( राजसूयात् वाजपेयः) राजसूय से पीछे वाजपेय [ बल की रक्षा का यज्ञ ] । १० । ( वाजपेयात् अश्वमेधः ) वाजपेय से पीछे अश्वमेध [ घोड़ों के गुणों की विद्या का यज्ञ ] । ११ । ( अश्वमेधात् पुरुषमेधः ) अश्वमेध से पीछे पुरुष मेध [ पुरुषों के मेलवाला यज्ञ ] । १२ । ( पुरुषमेधात् सर्वमेधः ) पुरुषमेध से पीछे ७-( अग्न्याधेयम् ) अग्निस्थापनम् । अग्न्याधानम् (आग्रयणम् ) अग्र-अयन, पृषोदरादित्वात् ह्रस्वदीर्घौ । अग्रे अयनं भोजनं शस्यादेर्येन कर्मणा तत् । नवश- स्येष्टिः (चातुर्मास्यानि ) चतुर्मास-ण्यः । चतुर्माससाध्या यज्ञभेदा व्रतभेदाश्च (पशुबन्धः) पशुप्रबन्धयज्ञः ( राजसूयः ) राजसूदसूर्यं० ( पा० ३ । १ । ११४ ) राजन् + षुञ् अभिषवे-क्यप् । दीर्घो निपातितः । राजाभिषेकयज्ञः (वाजपेयः ) अचो यत् ( पा० ३ । १ । ९७ ) वाज+पा पाने पा रक्षणे वा-यत् । वाजः, अन्ननाम-निघ० २ । ७ । बलनाम- निघ० २ । ९ । बलं रक्षणीयं यस्मिन् स यज्ञः । यद् वा अन्नं रक्षणीयं भोजनीयं यत्र सः (अश्वमेधः ) अश्व + मेधृ मेधाहिंसनसंगमेषु-अङ्, टाप् । अश्वगुणेषु मेधा धारणावती बुद्धिर्यस्मिन् स यज्ञः ( पुरुषमेधः ) पुरुषाणां मेधः संगमो यत्र स यज्ञः ( सर्वमेधः ) सर्वेषु मेधा यस्मिन् १५