गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

२४० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १५ ॥ पर उस लोक में सूर्य देव [ सर्वप्रेरक परमात्मा ] के साथ कल्याण को वह प्राप्त करता है जो ऐसा जानता है । ६ ॥ ॥ १४ ॥ भावार्थः—पूर्ववत् ॥ विशेषः—स्वरोऽसि ...... यह अथर्ववेद ६ । ४८ । ३ के तीन पाद कुछ भेद से हैं ॥ कण्डिका १५ ॥ अथ संस्थिते संस्थिते सवने वाचयति मयि भर्गो मयि महो मयि यशो मयि सर्वमिति पृथिव्येव भर्गोऽन्तरिक्ष एव महो द्यौरेव यशोऽप एव सर्वम् । १ । अग्निरैव भर्गो वायुरेव मह आदित्य एव यशश्चन्द्रमा एव सर्वं । २ । वसव एव भर्गो रुद्रा एव मह आदित्या एव यशो विश्वे देवा एव सर्वं । ३ । गायत्र्येव भर्गस्त्रिष्टुबेव महो जगत्येव यशोऽनुष्टुबेव सर्वं । ४ । प्राच्येव भर्गः प्रतीच्येव मह उदीच्येव यशो दक्षिणैव सर्वं । ५ । वसन्त एव भर्गो ग्रीष्म एव महो वर्षा एव यशः शरदैव सर्वं । ६ । त्रिवृदेव भर्गः पञ्चदश एव महः सप्तदश एव यश एकविंश एव सर्वम् । ७ । ऋग्वेद एव भर्गो यजुर्वेद एव महः सामवेद एव यशो ब्रह्मवेद एव सर्वं । ८ । होतेव भर्गोऽध्वर्यु॑रेव मह उद्गातैव यशो ब्रह्मैव सर्वं । ९ । वागेव भर्गः प्राण एव महश्चक्षुरेव यशो मन एव सर्वम् । १० ॥ १५ ॥ कण्डिका १५ ॥ संस्थित सवन में भर्ग आदि चार पदार्थों का दस प्रकार से वर्णन ॥ ( अथ संस्थिते संस्थिते सवने वाचयति मयि भर्गः, मयि महः, मयि यशः मयि सर्वम् इति ) अब संस्थित संस्थित [ प्रत्येक समाप्त ] सवन में वह [ ब्रह्मा ] बांचता है—मुझमें भर्ग [ तेज ], मुझमें महत्त्व, मुझमें यश, और मुझमें सब [ ज्ञान ] होवे । ( पृथिवी एव भर्गः, अन्तरिक्षः एव महः, द्यौः एव यशः, अपः एव सर्वम् १ ) पृथिवी [ भूलोक विद्या ] ही तेज, अन्तरिक्ष [ विद्या ] ही महत्त्व, प्रकाश लोक [ विद्या ] ही यश और जल [ विद्या ] ही सब है । १ । ( अग्निः एव भर्गः, वायुः एव महः, आदित्यः एव यशः, चन्द्रमाः एव सर्वम् २ ) अग्नि [ विद्या ] ही तेज, वायु [ विद्या ] ही महत्त्व, सूर्य [ विद्या ] ही यश और चन्द्रमा [ आनन्दप्रद विद्या ] ही सब है । २ । ( वसवः एव भर्गः रुद्राः एव महः, आदित्याः एव यशः, विश्वे देवाः एव सर्वम् ३ ) वसु [ श्रेष्ठ विद्वान् लोग ] ही तेज, रुद्र [ पापियों को रुलाने वाले विद्वान् ] ही महत्त्व, आदित्य [ अखण्डव्रती ब्रह्मचारी लोग ] ही यश और विश्वे देवा [ सब विद्वान् लोग ] ही सब हैं । ३ । ( गायत्री एव भर्गः, त्रिष्टुप् एव महः, जगती एव यशः, अनुष्टुप् एव सर्वम् ४ ) गायत्री [ गाने योग्य वेद विद्या ] ही तेज, त्रिष्टुप् [ तीन कर्म उपासना ज्ञान को स्थिर करने हारी

१५—( संस्थिते संस्थिते ) प्रत्येकं समाप्ते ( भर्गं. ) अञ्च्यञ्जिप्रुजि- भृजिभ्यः कुश्च ( उ० ४ । २१६ ) भृजी भर्जने—असुन् कुत्वं च । तेजः । प्रजा-