गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २१ ॥ २४५ सक ] देव [ विद्वान् ] के पास वेदवेत्ता दध्यङ् [ स्थिरता प्राप्त करने वाला ] पहुँचा । ( सः आङ्गिरसः दध्यङ् अब्रवीत् यज्ञस्य ह श्रुष्टिं समश्नवामहै इति ) वह वेदवेत्ता दध्यङ् बोला—यज्ञ की शीघ्रता को हम मिल कर पावें । ( यः वै सप्तदशं प्रजापतिं यज्ञे अन्वितं वेद, अस्य यज्ञः न रिष्यते न यज्ञपतिं रिष्यन्ते इति ) [ अनर्वा बोला ] जो पुरुष यज्ञ में सत्रहवें [ ४ वेद + ४ वर्ण + ४ आश्रम = ४ पुरुषार्थ अर्थात् धर्म अर्थ काम मोक्ष इन सोलह के सहित सत्रहवें ] प्रजापति [ प्रजापालक परमात्मा ] को यज्ञ में संगत जानता है, उसका यज्ञ नहीं नष्ट होता है और न यज्ञपति [ यजमान ] को वे [ शत्रु ] नष्ट करते हैं । ( ताः वै एताः पंच व्याहृतयः भवन्ति, ओं श्रावय, अस्तु श्रौषट्, यज, ये यजामहै वौषट् इति ) और वे ही यह पांच व्याहृतियां हैं—ओं श्रावय [ ओं, तू सुना ], अस्तु श्रौषट् [ श्रवण होवे ], यज [ यज्ञ कर ], ये यजामहै [ जो हम लोग यज्ञ करते हैं ], वौषट् [ आहुति पहुँचे—देखो क० १० ] । ( सः आङ्गिरसः दध्यङ् अब्रवीत् वयं न विद्मः यदि ब्राह्मणाः स्मः यदि अब्राह्मणाः स्मः यदि तस्य ऋषेः स्मः यदि अन्यस्य, न, इति ) वह वेदवेत्ता दध्यङ् बोला—हम नहीं जानते यदि हम ब्राह्मण हैं, यदि अब्राह्मण हैं, यदि उस ऋषि के हैं यदि अन्य के, यह भी नहीं [ जानते ] । ( अनर्वाणः च ह वै ऋतावन्तः च पितरः स्वधायाम् आवृषायन्ते वयं वदामहै ३ वयं वदामहै १ इति ) [ अनर्वा बोला ] अहिंसक और सत्यवान् ही पितर [ पालन करने हारे पुरुष ] अन्न के विषय में इन्द्र [ ऐश्वर्यवान् ] के समान आचरण करते हैं, यह हम जानें यह हम जानें । ( सः अयात् स्वायम्भुवः वै ऋतावन्तः मदेयातां वयं न वदामहै ३ इति ) उस दध्यङ् ने जाना—स्वयम्भू [ अपने आप वर्त्तमान परमात्मा ] को देवता मानने वाले सत्यवान् पुरुष दीन होवें, यह हम न जानें । ( तस्मात् प्रवरे प्रक्रिय- म.णे वाचयेत्—देवाः पितरः इति तिस्रः ) इसलिये श्रेष्ठ व्यवहार वा यज्ञ के प्रवर्त्तमान ( उ० ४ । ११८ ) दध दाने धारणे च—इन् + अञ्चु॒ गतिपूजनयोः - क्विन् । धारणं स्थैर्यम् अञ्चति प्राप्नोति यः सः ( आङ्गिरसः ) वेदवेत्ता ( उपसीदम् ) उप—असीदत् ( श्रुष्टिम् ) श्रु गतौ श्रवणे च—क्तिन् सुडागमः । श्रुष्टीति क्षिप्रनामाशु अष्टीति—निरु० ६ । १२ । शीघ्रताम् ( सप्तदशम् ) चत्वारो वेदाः, चत्वारो वर्णाः, चत्वार आश्रमाः, धर्मार्थकाममोक्षा इति चत्वारः पुरुषार्थाः, एतैः षोडशभिः सहितं सप्तदशं प्रजापतिम् ( प्रजापतिम् ) प्रजास्वामिनं परमात्मानम् ( अन्वितम् ) अनुगतम् । संगतम् ( रिष्यते ) नश्यति ( रिष्यन्ते ) नाशयन्ति ( अनर्वाणः ) अदुष्टाः ( ऋतावन्तः ) ऋतवन्तः । सत्यवन्तः ( स्वधायाम् ) अन्ने—निघ० २ । ७ ( आवृषायन्ते ) कर्तुः क्यङ् सलम्पश्च ( पा० ३ । १ । ११ ) आ+वृषन् वृष वा क्यङ् । समन्ताद् वृष इन्द्र इव आचरन्ति ( अयात् ) या गतो = ज्ञाने—लङ् ज्ञातवान् ( स्वायंभुवः ) स्वयंभू—अण् । जसः सुः । स्वयम्भूः परमात्मा देवता येषां ते ( मदेयाताम् ) मद दैन्ये—वि० लि० । दीना दरिद्रा भवेयुः ( प्रवरे ) श्रेष्ठव्यवहारे । यज्ञे ( प्रक्रियमाणे ) प्रकर्षेण स्वीक्रियमाणे । प्रवर्त्तमाने ( भवति ) सत्तावान् भवति ( न ब्रूते ) असत्यं न कथयति ॥