गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

२५६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २५ ।। नन्तु तत्सर्वं पृत्यृग्वेदेषु तत् स्मृतम् । ५ । ऋग्वेदस्य पृथिवी स्थानमन्तरिक्षस्थामो- ऽध्वरः । द्यौः स्थानं सामवेदस्यापो भृग्वङ्गिरसां स्मृतम् । ६ । अग्निदेवता ऋग्वे- दस्य यजुर्वेदो वायुदेवता । आदित्यः सामवेदस्य चन्द्रमा वैद्युतश्च भृग्वङ्गिरसाम् । ७ । त्रिवृत् स्तोम ऋग्वेदस्य यजूंषि पञ्चदशेन सह जज्ञिरे । सप्तदशेन सामवेद एकविंशो ब्रह्मसम्मितः । ८ । वागध्यात्ममृग्वेदस्य यजुषां प्राण उच्यते । चक्षुषी सामवेदस्य मनो भृग्वङ्गिरसां स्मृतम् । ९ । ऋग्भिः सह गायत्रं जागतमाहुर्यजूंषि त्रैष्टुभेन सह जज्ञिरे । उष्णिक्ककुब्भ्यां भृग्वङ्गिरसो जगन्त्या सामानि कवयो वदन्ति । १० । ऋग्भिः पृथिवीं यजुषाऽन्तरिक्षं साम्ना दिव लोकजित् सोम- जम्भाः । अथर्वाङ्गिरोभिश्च गुप्तो यज्ञश्चतुष्पाद् दिवमुद्वहेत । ११ । ऋग्भिः सुशस्तो यजुषा परिष्कृतः सविष्टुतः सामजित् सोमजम्भाः । अथर्वाङ्गिरो- भिश्च गुप्तो यज्ञश्चतुष्पादिवमारुरोह । १२ । ऋचो विद्वान् पृथिवीं वेद सम्प्रति यजूंषि विद्वान् वृहदन्तरिक्षम् । दिव वेद सामगो यो विपश्चित् सर्वान् लोकान् यदभृग्वङ्गिरोवित् । १३ । यांश्च ग्रामे यांश्चारण्ये जपन्ति मन्त्रान् नानार्थाम् बहुधा जनासः । सर्वे ते यज्ञा अङ्गिरसोऽपियन्ति नूतना सा हि गतिर्ब्रह्मणो याऽवराघ्याँ । १४ । त्रिपिष्टपन्त्रिविधन्नाक्रमूत्तमं तमेतया त्रय्या विद्ययेति । अत उत्तरे ब्रह्मलोका महान्तोऽथर्वणामङ्गिरसाञ्च सा गतिरथर्वणामङ्गिरसाञ्च सा गतिरिति ब्राह्मणम् । १५ ।। २५ ।। इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणपूर्वभागे पंचमः प्रपाठकः समाप्तः ।। ५ ।। समाप्तमिदं गोपथब्राह्मणपूर्वार्द्धम् । कण्डिका २५ ।। ऋग्वेद आदि चारों वेदों के स्थान तथा देवता आदि का वर्णन और यह कि चारों वेद ही त्रयी विद्या हैं ।। (सप्त सुत्याः सप्त च पाकयज्ञाः तथा सप्त हविर्यज्ञाः, एकविंशतिः, ते सर्वे यज्ञाः अङ्गिरसः अपियन्ति, यान् नूतनाः ऋषयः सृजन्ति ये च पुराणेः सृष्टाः १) सात सुत्या और सात पाक यज्ञ और सात हविर्यज्ञ यह सब इक्कीस [ क० २३ ] यज्ञ अङ्गिराओं [ वेदज्ञानियों ] को प्राप्त होते हैं जिन [ यज्ञों ] को नवीन ऋषि [ सन्मार्गदर्शक लोग ] उत्पन्न करते हैं और जो पुराने [ ऋषियों ] करके उत्पन्न किये गये हैं । १ । (एतेषु वेदेषु अपि च ऋत्विजाम् एकम् एव अपव्रजं सम्भरन्ति, कूटः त्रिपात् प्रजासु विधृतं ताम् एनम् अशस्तिं विष्कन्धं सचते २) और इन वेदों में ही ऋत्विजों के बीच एक ही श्रेष्ठ मार्ग को वे [ यज्ञ ] यथावत् पुष्ट करते हैं कूट, त्रिपात् [ निश्चल, तीन लोकों में व्यापक परमात्मा ] प्रजाओं में विविध प्रकार रक्खे हुये उस २५-(अङ्गिरसः) वेदज्ञानिनः पुरुषान् (अपियन्ति) प्राप्नुवन्ति (अप- व्रजम्) अप+व्रज गतौ--घञर्थे कः । श्रेष्ठपन्थानम् (कूटः) कूट दाहे मन्त्रणे प्रच्छादने च--घञ् । निश्चलः (त्रिपात्) त्रिलोकव्यापकः परमेश्वरः (सचते) सिञ्चति । वर्धयति (अशस्तिम्) शसु हिंसायां--क्तिन् । अविनयशन्यम् । प्रशस्तम् ।