गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 307, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें॥ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ४ २६६ जल वा रुधिर को ] सींचे, दोनों ओर से सींचने वाला [ जल टकराकर ] प्रजाओं [इन्द्रियों] को मर्मघाती होता है । ( यत् समया अभिहरेत् अनभिविद्धं यज्ञस्य अभिविध्येत् ) जो [ उस जल को ] पास से वह ले चले, बिना छिदा हुआ [ बिना चूर्ण किया हुआ अन्न ] यज्ञ [ शरीर ] का सर्वथा छेदन कर देवे ॥ ३ ॥ भावार्थः-अन्न और जल सुप्रयोग से शरीरबल और आत्मबल बढ़ाते हैं, वे ही कुप्रयोग से उन्हें नष्ट कर देते हैं ॥ ३ ॥ कण्डिका ४ ॥ अग्रेण परिहरति तीर्थेनैव परिहरति वि वा एतद्यज्ञश्छिद्यते यत् प्राशित्रं परिहरति, यदाह ब्रह्मन् प्रस्थास्यामीति बृहस्पतिर्वै सर्वं ब्रह्म सर्वेण ह वा एतद् ब्रह्मणा यज्ञं दक्षिणतः सन्दधात्यथोऽत्र वा एतर्हि यज्ञः श्रितो यत्र ब्रह्मा तत्रैव यज्ञः श्रितस्तत एवैनमालभते यद्धस्तेन प्रमीयेद् वेपनःस्याद्यच्छीर्ष्णा शीर्षक्तिमान्त्- स्याद्यत्तूष्णीमासीदासम्प्रत्तो यज्ञः स्यात् प्रतिष्ठेत्येव ब्रूयाद्वाचि वै यज्ञः श्रितो यत्र ब्रह्मा तत्रैव यज्ञः श्रितस्तत ऽएवं संप्रयच्छत्याग्नीध्र आदधात्यग्निमुखानेवतूँन्- प्रीणात्यथोत्तरासामाहुतीनां प्रतिष्ठित्याऽथो समिद्ध ऽयैत्र जुहोति परिधीन्त्सम्माष्टि पुनात्येवैनां सकृत् सकृत् सम्माष्टि पराङेव ह्येतर्हि यज्ञश्चतुः समृद्धयतेऽथो चतु- ष्पादः पशव पशूनामाप्त्यै देव सवितरेतत्त्ते प्राह्नेत्याह प्रसूत्यै बृहस्पतिः ब्रह्मेत्याह स हि ब्रह्मिष्ठः स यज्ञं पाहि स यज्ञपति पाहि स माम्पाहि स मां पाहि स मां कर्मांण्यं पाहीत्याह यज्ञाय च यजमानाय च पशूनामाप्त्यै ॥ ४ ॥ कण्डिका ४ ॥ यज्ञ के विघ्नों का नाश और यज्ञ के आरम्भ का विधान ॥ ( अग्रेण परिहरति, तीर्थेन एव परिहरति एतत् यज्ञः वि वै छिद्यते ) [ जो कोई यज्ञ की ] पूर्व भाग से निन्दा करता है, [ अथवा ] तीर्थ [ शास्त्र विधान ] से ही निन्दा करता है । इससे यज्ञ अवश्य ही छिन्न हो जाता है । ( यत् प्राशित्रं परिहरति यत् आह ब्रह्मन् प्रस्यास्यामि इति ) जो वह प्राशित्र [ चरु, हव्य द्रव्य ] को बुरा कहता है, [ अथवा ] जो कहता है—हे ब्रह्मन् ! मैं चला जाऊंगा । ( बृहस्पतिः वै सर्वं ब्रह्म एतत् ह वै सर्वेण ब्रह्मणा यज्ञं दक्षिणतः सन्दधाति ) बृहस्पति [ सब विद्याओं का स्वामी ] ही सब प्रकार ब्रह्म [ ब्रह्मा ] है, इसी से ही वह सम्पूर्ण ब्रह्मज्ञान से यज्ञ को ( अरुंघातुकम् ) मर्मनाशकम् ( समया ) सम् + इण् गतौ-अच्, टाप्, समीपे । ( अनभिविद्धम् ) अविच्छिन्नम् । प्राशित्रम् ( अभिविध्येत् ) अभिच्छेदनं कुर्यात् ॥ ४-( अग्रेण ) पूर्वभागेन ( परिहरति ) यज्ञं निन्दति ( तीर्थेन ) तरण- साधनेन । शास्त्रेण । यज्ञस्थानेन ( एतत् ) एतस्मात् ( प्रस्थास्यामि ) गमि- ष्यामि ( ब्रह्मणा ) ब्रह्मज्ञानेन ( दक्षिणतः ) दक्षिणस्यां दिशि स्थितः ( संदधाति )