गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

॰२७४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ७ ॥ पाह्युदानरूपे मे पाह्यूर्गंस्यूर्जं मे धेहि कुर्वंतो मे मा क्षेष्ठाः । ददतो मे मोपदसः प्रजापतिमहन्त्वया समृक्षमृध्यासमिति प्रजापतिमेव समृक्षमृध्नोति य एवं वेद य एव वेद ॥ ७ ॥ कण्डिका ७ ॥ देवासुर संग्राम में प्रजापति द्वारा ओदन के विभाग से देवों की जीत ॥ ( देवा च असुराः च ह वै अस्पर्धन्त ) देव [ इन्द्रियां ] और असुर [ विघ्न ] लड़ने लगे । ( ते देवाः प्रजापतिम् एव अभ्ययजन्त ) उन देवताओं ने प्रजापति [ जीवात्मा वा पेट ] को ही सब ओर से पूजा । ( असुराः अन्योऽन्यस्य आसन् अजुहवुः ) असुरों ने एक दूसरे के मुख में हवन किया । ( ते देवाः एतम् ओदनम् अपश्यन् तं भागं प्रजापतये अनुनिरवपन् ) उन देवों ने इस ओदन [ सींचने वाले अन्न ] को देखा और वह भाग प्रजापति को दे दिया । ( तं भागं पश्यन् प्रजापतिः देवान् उपावर्तत ) उस भाग को देखता हुआ प्रजापति देवताओं के पास वर्तमान हुआ । ( ततः देवाः असुराः परा अभवन् ) उससे देवताओं ने असुर हरा दिये । ( यः एवं विद्वान् एतम् ओदनं पचति सः आत्मना भवति, अस्य अप्रियः भ्रातृव्यः परा भवति ) जो ऐसा विद्वान् इस ओदन [ सींचने वाले अन्न ] को पचाता है वह आत्मबल के साथ होता है, उसका अप्रिय शत्रु हार जाता है । ( प्रजापतिः वै देवेभ्यः भागधेयानि व्यकल्पयत्, सोऽमन्यत, आत्मानम् अन्तः अगात् इति ) प्रजापति ने ही देवताओं को भाग अलग अलग कर दिये, उसने माना और आत्मबल को भीतर पाया । ( सः एतम् ओदनम् अभक्तम् अपश्यत् तं भागम् आत्मने निरवपत् ) उसने इस ओदन को बिना बँटा हुआ [ सम्पूर्ण ] देखा, उस भाग को अपने लिये रख दिया । ( प्रजापतेः वै एषः भागः अपरि- मितः स्यात् अपरिमितः हि प्रजापतिः ) प्रजापति का ही यह भाग परिमाण रहित होवे, क्योंकि प्रजापति परिमाण रहित है । (प्रजापतेः ऊर्जस्वान् वयस्वान् भागः असि, अक्षितः असि, मे अक्षित्यै त्वा मा क्षेष्ठाः ) [ हे ओदन ! ] तू प्रजापति का बलवान् अन्नवान् भाग है, तू अक्षित [अनिष्ट] है, तू मेरे अनाश [सम्पूर्णता] के लिये अपने को मत नष्ट कर । ( अमुत्र अमुष्मिन् लोके इह च मे प्राणापानौ पाहि, मे समानव्यानौ पाहि, मे उदानरूपे पाहि, ऊर्क असि, मे ऊर्जं धेहि, मे कुर्वंतः मो क्षेष्ठाः ) वहां उस लोक में और ७--( देवाः ) इन्द्रियाणि ( असुराः ) देवविरोधिनः । विघ्नाः ( प्रजा- पतिम् ) जीवात्मानम् ( आसन् ) आसिन । मुखे ( ओदनम् ) सेचकम् अन्नम् ( अनुनिरवपन् ) निर्धारितवन्तः । दत्तवन्तः ( उपावर्तत ) उपेत्य वर्तमानोऽभवत् ( परा-अभवन् ) पराजितवन्तः ( असुराः ) असुरान् ( आत्मना ) आत्मबलेन ( पराभवति ) पराजितो वर्तते ( भ्रातृव्यः ) शत्रुः ( व्यकल्पयत् ) पृथक् पृथक् कृतवान् ( सोऽन् म् ) अमृत्तम् ( आत्मानम् ) आत्मबलम् ( अन्तः ) मध्ये ( अगात् ) प्राप्तवान् ( अभक्तम् ) अकृतभागम् ( अपरिमितः ) परिमाणरहितः ( ऊर्जस्वान् ) बलवान् ( वयस्वान् ) अन्नवान्—निघ० २ । ७ ( अक्षितः) अहिंसितः ( अक्षित्यै ) अनाशाय ( त्वा ) आत्मानम् ( मे ) मम । मह्यम् ( मा क्षेष्ठाः ) कि