भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 365, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 365

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १० ॥ ३२७ करता है, जो ऐसा जानकर अग्नीध्र [ अग्नि प्रदीप्त करने वाला पुरुष ] देवपत्नियों को व्याख्या करता है ॥ ६ ॥ भावार्थः—विविध विद्याओं में चतुर पुरुष विविध विद्या वाले पुरुषों के मेल से शत्रुओं को जीतकर संसार में कीर्ति पाता है ॥ ६ ॥ विशेषः—सङ्केतित मन्त्र अर्थ सहित दिया जाता है— अग्नीषोमावदधुर्या तुरीयासीद् यज्ञस्य पक्षावृषयः कल्पयन्तः । गायत्रीं त्रिष्टुभं जगतीमनुष्टुभं बृहदर्कीं यजमानाय स्वराभरन्तीम् । अथ० ८ । ९ । १४ ॥ ( यज्ञस्य ) यज्ञ [ रसों के संयोग वियोग ] के ( पक्षौ ) ग्रहण करने वाले ( अग्नीषोमौ ) सूर्य और चन्द्रमा [ के समान ] ( ऋषयः ) ऋषि लोगों ने, ( या ) जो [ वेदवाणी ] ( तुरीया ) वेगवती वा ब्रह्म की [ जो सत्त्व रज और तम तीन गुणों से परे चौथा है ] ( आसीत् ) थी, ( यजमानाय ) यजमान के लिये ( स्वः ) मोक्ष सुख ( आभरन्तीम् ) भर देने वाली [ उस ] ( गायत्रीम् ) गाने योग्य, ( त्रिष्टुभम् ) [ कर्म, उपासना और ज्ञान इन ] तीन से पूजी गयी ( जगतीम् ) प्राप्ति योग्य, ( बृहदर्कीम् ) बड़े सत्कार वाली ( अनुष्टुभम् ) निरन्तर स्तुति योग्य [ विराट् वा वेदवाणी ] को ( कल्पयन्तः ) समर्थन करते हुये ( अदधुः ) धारण किया है ॥ कण्डिका १० ॥ यथा वै रथ एकैकमरमभिप्रतिष्ठन् वर्तते, एवं यज्ञ एकैकां तन्वमभि-२ प्रतिष्ठन्नेति । पुरा प्रचरितोराग्नीधीये होतव्या एतद्व वा उवाच वासिष्ठः सात्यहव्यः, अस्कन्नः१ सोम इत्युक्ते मा सूर्क्षत प्रचरत प्रातर्वावाहाहं सोमं संस्था- पयामीति । नास्य सोम स्कन्दति, य एवं विद्वान्त्सोमं पिबति, स ह स्म वै आसन्द्यामासीनः सक्तुभिरुपमथ्य सोमं पिबति, अहं वाव सर्वतो यज्ञं वेद, य एतान् वेद, न मामेष हिंसिष्यतीति । नैनं सोमपीथोऽनपेयो हिनस्ति, य एवं विद्वान्त्सोमं पिबति । तं ह स्म यदाहुः, कस्मात्त्वमिदमासन्द्यामासीनः सक्तुभि- रुपमथ्य सोमं पिबसीति । देवतास्वेव यज्ञं प्रतिष्ठापयामीति अब्रवीद् ब्राह्मणः । यस्यैवं विदुषो यस्यैवं विद्वान् यज्ञातं यजे प्रायश्चित्तं जुहोति, देवतास्वेव यज्ञं प्रतिष्ठापयति । यन्नार्त्ति प्रतिजुहुयात्, सयोनित्वाय । त्रयस्त्रिंशद्वै यज्ञस्य तन्व इति, एकान्नत्रिंशत् स्तोमभागाः, त्रीणि सवनानि यज्ञश्चतुर्थः, स्तोमभागैरेवैतत् स्तोमभागान् प्रति प्रयुङ्क्ते, सवनैः सवनानि, यज्ञेन यज्ञं, सर्वा ह वा अस्य यज्ञस्य तन्वः प्रयुक्ता भवन्ति, सर्वा आप्ताः सर्वा अवरुद्धा देवस्य सवितुः प्रसवे बृहस्पतये स्तुतेति । यद्यद्वै सविता देवेभ्यः प्रासुवत् तेनाध्नुवन्, सवितृप्रसूता एवं स्तु३वन्ति १. पू. सं. अस्कन् इति पाठः, अर्थसङ्गत्याऽत्र संशोधितः । तुलना कार्या श० ब्रा० १ । ४ । ५ । १, यजु० २ । ८ ॥ २. पू. सं. 'वसिष्ठ' इति पाठः ॥ ३. अतीव व्यत्यस्तोऽत्र पाठोऽस्माभिः संशोधितः ॥ सम्पा० ॥